Novi Beograd

Ideja i izgradnja Novog Beograda nisu počeli 1948. godine, već više od deceniju ranije. Na njegovom tlu Beograđani su prvi put ugledali novo svetsko čudo, televiziju, i to u međuratnom periodu, a postoji i objašnjenje numeracije blokova. Planiran kao nova i reprezentativna prestonica, Novi Beograd je najmnogoljudnija i najkontroverznija opština regiona, bogatije istorije nego što mnogi naslućuju

Kroz dugi niz vekova, između Bežanijske kose i Beogradskog grebena, trasa korita reke Save pomerala se, polako ali sigurno ka današnjem Ušću. Močvarno tlo Novog Beograda zapravo je zaostavština savskih pomeranja, njenog napuštanja korita i zasipanja svoje doline, sve dok je Kalemegdanski rt nije zaustavio. U različitim trenucima davne prošlosti, Sava je tekla kroz svaki deo današnjeg Novog Beograda i stvorila močvarno tlo na kome je kasnije nikao novi grad.

Kako svedoče stare karte Beograda, prostorom današnjeg Novog Beograda tekli su plovni kanali, još u rimsko doba. Ne tako davno, svedoče austrijske karte, potok Dunavac presecao je močvaru i ulivao se baš u ušće Save u Dunav. Sve do neposredno pred Drugi svetski rat, Beograd je bio bogatiji za još jednu adu, Adu Vrbak. Njena jedina zaostavština danas je vrbak, šumarak vrbe, od keja ispred hotela Jugoslavija do Ušća, a nekadašnji rukavac čijim zasipanjem je nestala i ada, sada je šetačka staza.

U neposrednoj blizini nalazilo se i čuveno beogradsko kupalište, plaža Nica. Prva beogradska peščana plaža naziv je dobila po obližnjoj kafani i prostirala se na levoj obali Save, između Brankovog i Starog savskog mosta. Imala je ljuljaške, ringišpil, kabine za presvlačenje i s nje je više od 100.000 Beograđana letnji spas od vrućina nalazilo u Savi, s pogledom na Beograd, sve do 1938. godine.

Iako je zvanična godina izgradnje posleratna 1948, prvo nasipanje novog grada starije je za čitav jedan rat i državu. Prvi koji su nasipali Novi Beograd, još 1938. godine, bili su Danci, i to profesionalni građevinski radnici. Svečano su otvoreni radovi na nasipanju leve obale Save 20. maja te godine, sa nadom da će se tu ponosno dići „veliki i lepi Novi Beograd“. Danske firme predstavile su ideju nasipanja i osnivanja planskog naselja na drugoj strani obale Save.

Projekat je obuhvatao zemljište od oko 720.000 kvadrata, i iscrpan elaborat s planom novog naselja predat je gradonačelniku Beograda. Beogradska opština videla je priliku da popravi higijenske prilike prestonice, osposobi veći deo vodoplavnog terena na levoj obali Save, da se zemljište uredi i naspe da bi se kasnije prodalo investitorima za gradnju, uz garanciju da bi se zarad javnog interesa besplatno ustupio dobar deo zemljišta za podizanje gimnazije, zgrade pošte i telegrafa, poreske uprave i drugih potrebnih zgrada. Ozbiljan i dobro promišljen dogovor je postignut i nasipanje je počelo 1938. godine, kada je bagerski broj i morska lađa – danski Sidhavn, sa Đerdapa uplovio u Beograd. Ime Novi Beograd prvi put je zabeleženo 1924. godine, a nosila ga je kafana na Tošinom bunaru.

Na prostoru Novog Beograda prvi su nikli Staro sajmište, Zemunski aerodrom s radničkim naseljem i naselje Tošin bunar, okruženi njivama i vinogradima, močvarama i barama. U okolini su vremenom nicale kuće, pa i mala naselja. Još januara 1930. pokrenut je list Novi Beograd, da bi se 1932. osnovalo „Udruženje za ulepšavanje leve obale Save – Novi Beograd“. Članovi udruženja otkupljivali su od bežanijskih seljaka parcele na obali, a ustanovili su i pravila ulepšavanja. Divlje naselje između današnjeg Hajata i Crown Plaze nazvali su Novi Beograd, da bi Drugi svetski rat dočekalo kao legalno naselje sa 3.000 stanovnika.

Novi Beograd se u planovima pojavljuje 1923. godine kao vizija opštinskog arhitekte Đorđa Kovaljevskog. Zatim su ga grandioznog sanjali bečki arhitekti, da bi ga na praznom prostoru Bežanijskog polja, na praznom papiru na kome je jedini ucrtani referent Beogradska tvrđava, planski rešavali arhitekte i urbanisti nakon Drugog svetskog rata, počevši od arhitekte Nikole Dobrovića. Plan koji je beogradska opština poverila za izradu arhitekti Dragiši Brašovanu čak sedam godina ranije, praktično je pao u zaborav u posleratnoj istoriografiji. Mnoge od tema koje su i dalje otvorene u beogradskom planiranju (izmeštanje železničke stanice, spuštanje grada na obalu, budući „city“ itd) predstavio je Brašovan predratnim planom.

Iako oni koji nisu rođeni i odrasli na Novom Beogradu, a čak i mnogi koji jesu, veruju da njime vlada haos i da u raspodeli blokova nema baš nikakvog reda, nije sasvim tako. Za početni blok u planiranju i izgradnji posleratnog Novog Beograda, uzet je blok 1, u kome se nalazi Fontana. U vreme numerisanja već je bio izgrađen deo od Fontane ka Paviljonima, pa su prvi i numerisani, redom, od broja 2 do 8. Zatim su u planu bili blokovi uz Dunav do Ušća, označeni brojevima 9 do 15. Usled pojave doblokova, dodavani su 9 a, 9 b i slično. Numeracija je nastavljena od Ušća, Savom, do Starog železničkog mosta. Između Save, Milentija Popovića i pruge numerišu se redom, od 16 do 20. S druge strane nižu se blokovi od 21 do 39.

Oko pruge slede prva tri bloka iz grupe 40. Blokovi 44 i 45 su prvi zidani iako su na kraju. Unutrašnjim blokovima je data numeracija u grupaciji 60, a novim savskim 70. Naizgled planski koncept, još više je narušen i zapetljan ubacivanjem novih blokova u poznoj fazi izgradnje. U numeraciji blokovi 71 i 72 zapravo ne postoje, već pripadaju naselju Dr Ivana Ribara koje je dugo čekalo na upotrebnu dozvolu jer je namena zemljišta zelena površina. Od blokova iz osamdesetih godina prošlog veka postoji samo blok 70, koji je jedan od najvećih, a blok 70 a je njegov produžetak.

Beograđani su izgleda uvek imali neku posebnu vezu s vazdušnim saobraćajem. Prva domaća avio-kompanija Aeroput osnovana je još 1927. godine. Poručnik pilot-lovac Bajda i inženjer Sondermajer izveli su prvi let na izviđačkom avionu, iz Pariza do Bombaja, da pokažu Beograđanima da je vazdušni saobraćaj bezbedan. Usled nevremena jedva im je pošlo za rukom, ali maja 1927. na beogradskom aerodromu dočekalo ih je više od 30.000 oduševljenih Beograđana.

Prvi beogradski sajam izgrađen je 1937. godine i bio je tolika atrakcija da je u gradu koji je brojao 350.000 stanovnika sajmove posećivalo i više od 250.000 ljudi. Održavanje sajma bio je masovni događaj par excellence. Osnovalo ga je Društvo za zemaljske izložbe, a zemljište je dobilo od grada na korišćenje na 50 godina. Ugostio je paviljone vodećih zemalja sveta, Prvi međunarodni sajam automobila, Prvu međunarodnu vazduhoplovnu izložbu, nezapamćenu atrakciju skakanja padobranom (gde je prvi skakač bila devojka), Aeromiting, a pre Drugog svetskog rata Beograđani su se svečano, u sajamskim paviljonima, upoznali i sa svetskim čudom televizijom. Prvi televizijski snimak emitovan je u velikom paviljonu, a sniman u studiju na samom Sajmu. Sajam je bio otvoren svakodnevno od devet ujutru do 22 časa, dok je Zabavni park Sajma radio sve do ponoći. Nažalost, prostorni plan Sajma i sama lokacija savršeno su odgovarali kasnijoj užasnoj nameni. Bez puno muke, povlačenjem bodljikave žice, pretvoreni su u nacistički logor.

Share on FacebookShare on TumblrTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on RedditPrint this pageEmail this to someone

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *