Dušanovac

Dušanovac je naselje nastalo početkom 20.veka, poniklo na obalama nekadašnjeg Mokroluškog potoka (danas ulica Stefana Prvovenčanog, Autoput) i kraju oko današnje Ustaničke ulice. Pre naseljavanja, na ovom području su se prostirala poljoprivredna imanja.

Prvi stanovnik ovog kraja bio je političar Dušan Spasić koji je tu imao plac na kom je sazidao letnjikovac gde je nameravao da provodi slobodno vreme i odmore. Međutim, ubrzo su oko njegove vikendice nikle i druge kuće koje su seljaci prodavali došljacima po veoma povoljnim cenama. Za samo nekoliko godina stvorilo se jezgro naselja, i već sredinom 1911. na Dušanovcu je bilo preko 60 porodica. Dušan Spasić se od samog početka izuzetno zalagao za uređenje i organizovanje naselja, pa je ubrzo i bio porglašen za prvog predsednika Društva za unapređivanje i ulepšavanje naselja. Zanimljivo je da su žitelji svoj kraj počeli da nazivaju upravo po njemu – Dušanovac.

Glavnoj ulici nadenuto je ime Vojvode Gligora (danas Ustanička), koja je godinama bila krivudava, potpuno neuređena i prašnjava, a okruživale su je i brojne okolne uličice. U to vreme nije bila jasna razlika između Dušanovca i Voždovca, ali je okvirna granica bila, baš kao i danas, Kumodraška ulica.

Na Dušanovcu je preovladavala sitna zanatska privreda koja je bila dovoljna samo da pokrije lokalno tržište, ali je u izvesnoj meri bila zastupljena i poljoprivreda koja se ogledala u obrađivanju bašti i manjih zemljišnih parcela, vinograda, voćnjaka, kukuruzišta. Interesantno je da su bili zastupljeni i kravarstvo i mlekarstvo, zbog velike potrebe gradskog i prigradskog stanovništva mlekom i mlečnim proizvodima. Na Dušanovcu se nalazio i čuveni Kovačević mlekarnik. Najznačajniji događaj za procvat privrede ovog kraja bilo je otvaranje pijace sredinom 30-ih godina, koja je buila centralna za Dušanovac, ali i širi region.

Tokom 20-ih i 30-ih godina neki bogatiji preduzetnici su stvarali i veće privredne kuće u ovom kraju. Na uglu Vojvode Gligora (Ustanička) i Gospodara Vučića nalazila se ciglana koja je bila u vlasništvu gazda Tešića. Ona je nakon izvesnog vremena prestala da radi, a pretvorena je u javno kupatilo u žargonu prozvano Tešića kupatilo. Peći koje su se koristile za pečenje cigli tada su poslužile za zagrevanje vode.

Skadarlija

Skadarlija je najstarija sačuvana beogradska celina koju su pre boema naseljavali Cigani zbog čega je i nazivana Ciganska mala sve do 1872. Pedeset godina ranije prostor današnje Skadarlije bio je pusta poljana na ivici šanca koji su iskopali Austrijanci u periodu izmedu 1717. i 1739.

Skadarlija je zauzimala prostor između dve velike kapije koje su izgradili Turci: Stambol-kapije i Vidin-kapije. Od 1835. godine, desetak godina posle podizanja prvih daščara, Skadarliju sve više naseljavaju i Turci i Srbi podižući prve kuće s baštama.

Kroz centar današnje Skadarske ulice prolazio je zid preko kojeg je vodovod bio povezan sa Terazijama. U podnožju zida otvarani su hanovi, kafane po kojima je Skadarlija i danas poznata. Prema kazivanju Čiča Ilije Stanojevića, prvog velikog beogradskog glumca, vodovodni luk iznad Skadarlije dovodio je vodu s Bulbuldera za Čukur česmu, Malu česmu, Saka česmu i Cigansku česmu zvanu Ciganlija. Posle turskih hanova počelo je osnivanje prvih srpskih kafana u Skadarliji – prva, Tri šešira, otvorena je 1864. a zatim Dva jelena, Bums, Vuk Karadžic.

U Skadarliji su živeli najumniji ljudi i najveći boemi XIX veka – Đura Jakšić (čija je kuća do danas sačuvana), Jovan Skerlić, Antun Gustav Matoš, Žanka Stokić, Vela Nigrinova, Milorad Gavrilović, Petar Dobrinović, Zmaj Jova Jovanović. Skadarlija dobija svoj naziv tek posle 1872. kada je centralna ulica 15. marta, prilikom drugog preimenovanja ulica, dobila naziv Skadarska kako se i danas zove.

Vračar

Istorija Vračara mnogo je jasnija od nastanka njegovog naziva. Vračar bi mogao da bude naziv izveden iz reci vrač (čovek koji leči ali i proriče sudbinu). Zbog toga se i pominje Stevan Hromi, zvani Vrač, koji je u okolini Beograda proricao sudbinu. Naziv ovog beogradskog kraja mogao bi da potiče i od doktora Vita Romita koji je 1824. podigao veliku kuću, takozvanu doktorovu kuću, koju kasnije nazivaju luda kuća (u toj zgradi je danas psihijatrijska klinika).

Na Vračaru je izgrađena i prva opservatorija (1931. ju je smenila ona na sadašnjoj Zvezdari koju je narod nazvao Zvezdarnica po kojoj je i cela besputna okolina dobila ime), zatim vojna kasarna i akademija, Etnografski muzej, Bolnica Kraljice Drage i kuća za gluvoneme. Posle Prvog svetskog rata, na vračarskoj visoravni kod Mostara, u blizini Psihijatrijske klinike, podignute su sanitetske barake u kojima su lečene kožne bolesti, takođe i guba, pa je taj kraj Vračara dobio naziv Guberevac.

Crveni krst je danas deo velike vračarske opštine a naseljavanje tog dela Beograda počelo je sedamdesetih godina XIX veka. Crvenom krstu prethodio je stari drveni krst koji je, prema legendi, označavao mesto na kome su Turci 1595. spalili mošti svetog Save iako ima podataka da je podignut u spomen čoveka koga su na tom mestu opljačkali i ubili drumski razbojnici. Izvesno je da je početkom marta 1847. knjižar i knjigovezac Gligorije Vozarević podigao nov krst na svom imanju ukrašen ikonama Svete trojice, s jedne strane, i svetog velikomučenika Đorda, s druge, koga je Vozarević slavio kao svoju slavu, zabeležile su ‘Novine Serbske’. Vozarevićev krst obnovljen je prvi put 1895. pa 1923. i na kraju 1933. kada je, po ugledu na stari crveni krst, zamenjen krstom od crvenog kamena uz natpis Vozarev krst.

Čubura je takođe deo Vračara a u sastav beogradske varoši ušla je 1907. Naseljevanje Čubure počelo je sedamdesetih godina XIX veka a naziv je dat po izvoru u današnjoj ulici 14. decembra. Naziv je turskog porekla i označava stublinu, bure bez dna iz kojeg je isticala voda.

Nazivi ulica: sad i nekad

  • Proleterskih brigada: od 1872. ova ulica završavala se kod današnje Beogradske ulice, a počinjala od Dobrinjske; deo od Kneza Miloša do Dobrinjske tada je nazvan Nadeždina a od Kneza Miloša do Beogradske Krunska ulica; od 1896. Gospodar Jevremova (po mlađem bratu kneza Miloša); od 1909. do 1933. nosila je naziv Krunska; drugi deo ulice od 1933. do 1946. je bio Kneginje Perside (po supruzi Aleksandra I Karađorđevića); 1946. do 1951. Moskovska, da bi naziv Proletrskih brigada dobila 1951
  • Njegoševa: prvi naziv bio je Prijepoljska a čitav kraj bio je poznat kao Grantovac po imanju austrijske grofovske porodice Grant uz čije je imanje i prosečena ulica; 1896. nazvana je po Petru II Petroviću Njegošu; ova ulica danas spaja pijacu na Cvetnom trgu i Kalenićevu pijacu a do danas su sačuvani Vračarski dom podignut 1900. i zgrada Treće beogradske gimnazije iz 1905
  • Save Kovačevića: prvi naziv bio je Mileševska od 1896. do 1946. kada je preimenovana u ulicu legendarnog partizana poginulog na Sutjesci
  • Maksima Gorkog: od 1888. do 1896. naziv je bio Velikomokroluški put; od 1926. do 1946. Prestolonaslednika Petra, posle toga je nazvana po velikanu ruske književnosti
  • Ivana Milutinovića: od 1935. do 1947. nosila je naziv Vinarska. Bulevar Crvene armije: od 1923. do 1950. Reonska ulica; od te ulice nastao je Južni bulevar tako nazvan 1930.; od 1950. do 1953. Bulevar Aleksandra Rankovića; od 1953. do 1965. ponovo je vraćen naziv Južni bulevar; od 1965. Bulevar Crvene armije

Tašmajdan

Naziv ovog dela Beograda, danas parka, turskog je porekla i znači kamenolom (kameni majdan). Međutim, kamenolom je postojao još u vreme Rimljana koji su tim kamenom zidali kuće i spomenike a kasnije je tašmajdanski kamen uzidan u brojne hrišćanske crkve, turske džamije, kule i česme.

Tašmajdan je na početku XIX veka bio strateška tačka za ulazak i izlazak iz Beograda gde se u vreme Prvog srpskog ustanka nalazio i Karađorđev štab sa 3.000 ustanika. Prilikom opsade Beograda 1806. Karađorđe je naneo velike gubitke Turcima jer je tu kotu iskoristio da spreči izlazak turskih vojnika iz beogradske varoši.

Istorija Tašmajdana ujedno je istorija nekropola osvajača i branilaca Beograda. Rimsko groblje prostiralo se severozapadnom stranom Tašmajdana, tursko groblje počinjalo je od nekadašnje Batal džamije koja se nalazila na mestu današnje Savezne skupštine, nemačko groblje bilo je u blizini današnjeg Pionirskog parka a hrišćansko groblje s Varoš-kapije premešteno je, po naredbi kneza Miloša, 1828. na Tašmajdan da bi tek 1888. ponovo bilo premešteno na prostor današnjeg Novog groblja.

Na Tašmajdanu su spaljene mošti svetog Save čije je telo iz manastira Mileševe u Beograd doneo Ahmedbeg Oćuz a kosti spalio veliki vezir Sinan-paša 27. aprila 1594. Mošti svetog Save spaljene su u blizini mesta gde je knez Miloš 1835. podigao Crkvu svetog Marka koja je spaljena 1914. za vreme Prvog svetskog rata. Knez Miloš podigao je staru crkvu svetog Marka kako bi obeležio mesto na kome je 30. novembra 1830. pročitan hatišerif o priznavanju političke samouprave Srbije i berat kojim je knez Miloš priznat za kneza s naslednim pravom. Posle konačnog odlaska Turaka iz Beograda i predaje ključeva Grada knezu Mihailu, Beograđani su godinama na tom delu Tašmajdana organizovali trodnevno slavlje.

Nazivi ulica: sad i nekad

  • Bulevar Kralja Aleksandra: ova najveća beogradska ulica nastala je od Carigradskog ili Smederevskog druma da bi prvi naziv bio Fišekdžijsko sokače a kasnije Fišekdžijska džada; deo od Terazija do Dragoslava Jovanovića od 1872. do 1896. nosio je naziv Markova ulica (prostor Trga Nikole Pašića, prethodno Trga Marksa i Engelsa); Smederevski drum preimenovan je 1896. u Kralja Aleksandra (Obrenovića); od 1946. do 1952. naziv je bio Bulevar Crvene armije a posle toga Bulevar revolucije. 2002. je ponovo preimenovana u Bulevar Kralja Aleksandra.
  • Resavska: prilikom drugog imenovanja beogradskih ulica deo ulice izmedu Pasterove i Kralja Milana nazvan je 1872. Fruškogorska, drugi deo od Kralja Milana do Bulevara Kralja Aleksandra nosio je naziv Resavska ulica do 1922. kada je naziv promenjen u Zrinjskog i Frankopana i važio je do 1946.; od 1946. do 1951. dobila je naziv Generala Ždanova a od 1951. do 1965. Prvog maja; od 1965. do 2002. ponovo Generala Ždanova a posle Resavska
  • Svetozara Markovića: ova ulica do 1953. uvek je bila podeljena na dva dela – od Pasterove do Kralja Milana i od Kralja Milana do Bulevara Kralja Aleksandra; prvi deo ulice od Pasterove nazvan je 1872. Pasterova, od 1896. do 1930. Studenička a od 1930. do 1947. Garašaninova (danas je Ilije Garašanina bivša ulica Georgi Dimitrova, koja prolazi ispod sportskog centra Tašmajdan); drugi deo ulice od Bulevara Kralja Aleksandra do Kralja Milana nosio je takođe brojne nazive kroz istoriju; od 1872. do 1896. Uroševa, od 1896. do 1930. Studenička, posle toga Jovana Ristića do 1949. kada je nazvana Đilasova (po prvom disidentu druge Jugoslavije – preminuo 1995.) zbog čega je ponovo promenila naziv 1953. kada i prvi i drugi deo ulice dobijaju zajednički naziv Svetozara Markovića

Slavija

Slavija, danas Trg Dimitrija Tucovića, nekada se nazivala Simićev majur po Stojanu Simiću, predsedniku Ministarskog saveta, prvom vlasniku močvarnog zemljišta između pijace na Cvetnom trgu, Vračara i današnjeg hrama Svetog Save, oivičenog ulicama Maršala Tolbuhina i Bulevarom JNA.

Stojan Simić, uspešan političar ali još uspešniji trgovac nekretninama (takođe vlasnik zemljišta izmedu današnje Savezne skupštine i Skupštine Srbije), prodao je za 5.000 dukata močvarno zemljište Fransisu Makenziju 1886. Kupoprodaja je čak izazvala podsmeh na račun Makenzija koji na tom prostoru ništa nije ni sadio ni sejao već je samo isparcelisao placeve i prosekao izmedu njih sokake. Parcele je prodavao uz uslov da vlasnici podignu kuću od tvrdog materijala. Cena kuća na tom prostoru dostigla je 1.000 dukata pa je Makenzi dobio nadimak “lukavi Škotlanđanin”. Beograđani su očigledno znali za pravo Makenzijevo poreklo ali je ceo kraj ipak nazvan Englezovac. Posle Makenzija parcele je nastavio da prodaje izvesni Girdon.

Stari hotel Slavija podignut je 1889. a sledeće godine Englezovac je zvanično predstavljao jedan od ukupno devet beogradskih kvartova.

Nazivi ulica: sad i nekad

  • Bulevar JNA: od 1888. do 1896. Kragujevački drum; od 1923. do 1946. deo ulice od Slavije do Trga oslobođenja nosio naziv Bulevar oslobođenja, deo od današnjeg Bulevara JNA 218 do Makarijeve u periodu od 1923. do 1946. zvan je Voždovačka ulica; takođe, od 1896. do 1946. deo ulice nazvan je Šumadijska a današnji naziv nosi od 1946.
  • Beogradska: prvi naziv ove ulice koja spaja Slaviju s Prvanim fakultetom bio je Beogradska ulica i važio je od 1872. do 1930.; posle toga do 1943. dobija naziv Hartvigova; drugi put dobija svoje prvobitno ime u periodu od 1943. do 1947. kada je naziv promenjen u Ulica Narodne Republike a od 1953. preimenovan je u Borisa Kidriča; treći put 1992. vraćen je prvobitni naziv Beogradska ulica
  • Makenzijeva: ova ulica, koja danas polazi od Slavije ka Gradiću Pejtonu, nazvana je prvo Oraška 1888. a taj naziv važio je do 1896.; zatim je nazvana Makenzijeva, po Fransisu H. Makenziju, osnivaču Biblijskog društva i čoveku koji je parcelisanjem močvarnog zemljišta prvi povezao Slaviju i Čuburu; od 1930. Makenzijeva ulica promenila je naziv u Cara Nikole II i tako se zvala do 1946. kada je prvi put nazvana Maršala Tolbuhina; od 1952. do 1965. nosila je naziv Ulica ratnih vojnih invalida kada je, posle popuštanja zategnutosti u odnosima bivše Jugoslavije i bivšeg Sovjetskog Saveza, ponovo nazvana Maršala Tolbuhina. Današnji naziv je dobila 1999.

Palilula

Naziv Palilula potiče iz četrdesetih godina XIX veka kada je bilo zabranjeno pušenje na ulicama stare varoši jer su kuće bile većinom drvene i lako zapaljive. Na osnovu prvog plana za regulaciju beogradskih sokaka i krajeva 1840. na prostoru današnje Palilule prosečene su veoma široke ulice tako da nije bilo straha od eventualnog požara. Zbog strastvenih pušača s čibucima i lulama koji su u velikom broju šetali tim krajem ostao je naziv Palilula.

Međutim, ostao je i zapis književnika iz Poljske Romana Zmorskog koji je Beograd posetio 1855. i tada napisao da je Palilula groblje s malom crkvom, nedaleko od Beograda, a da je tu nekada stanovao grnčar koji je pravio lule od pečene gline, pa kako su njega zvali Pali-lula, tako je čitav kraj nazvan po njemu.

U vreme austrijskog osvajanja Beograda 1717. Palilulu su naselili Nemci iz Pfalca i uskoro je taj kraj nazvan Karlštat. Tu su se nalazili dvor princa Aleksandra Virtemberškog i uprava varoši ali je posle smene osvajača – 1739. godine, kada su Turci ponovo osvojili Beograd, čitav kraj raseljen.

Od 1830. počelo je plansko naseljavanje Palilule po naredbi kneza Miloša preseljenjem Savamalaca ali i naseljavanjem pridošlica iz Leskovca, Niša, Vranja, Bujanovca i ostalih krajeva istočne Srbije koji su se bavili zemljoradnjom. Tako je i prva, glavna ulica na Paliluli nazvana Baštovanska.

Knez Miloš je 1873. sagradio kasarnu u Paliluli gde se Drugog svetskog rata nalazila kraljeva garda a za vreme druge vladavine odredio je mesto za izgradnju bolnice koja je završena 1868. i to je prva varoška bolnica koja postoji i danas na uglu Džordža Vašingtona i Palmotićeve. U staroj Paliluli živeli su Jova Ilić, Laza Lazarević, Uroš Predić, Milorad Šapčanin, Đura Jakšić, Janko Veselinović, Milorad Gavrilović – mnogi po kojima su kasnije beogradske ulice nazvane.

Bulbulder je predstavljao najlepši deo Palilule pod voćnjacima i baštama, u dolini potoka koji je ka Dunavu proticao današnjom Cvijićevom ulicom i ulicom Dimitrija Tucovića. Tu dolinu Turci su nazvali Bulbulder (slavujeva dolina) po čemu je ovak kraj nazivan Slavujevac.

Nazivi ulica: sad i nekad

  • 29. novembra: prvi naziv ulice bio je Baštovanska, jer je ulica formirana prosecanjem bašta; od 1872. do 1940. nosila je naziv Knez Miletina (po knezu Mileti Jakšiću); od 1940. do 1946. Kneza Pavla (po knezu namesniku Pavlu Karađorđeviću); od 1946. je 29. novembra po Danu Republike SFR Jugoslavije
  • 27. marta: prvi naziv iz 1872. bio je Ratarska ulica (posle selidbe Savamalaca na Vidinski put da bi se bavili zemljoradnjom po odluci Kneza Miloša); od 1930. do 1946. nosila je naziv Kraljice Marije (supruge kralja Aleksandra Karađorđevića); od 1946. dobija naziv 27. marta po danu kada su izbile demonstracije 1941. posle potpisivanja Pakta o nenapadanju s fašističkim silama u Drugom svetskom ratu
  • Ruzveltova: od 1888. do 1896. ovu ulicu nazivali su Put ka Novom groblju; od 1896. do 1946. naziv je bio Grobljanska; od 1946. nosi naziv Ruzveltova (po predsedniku SAD Frenklinu Delano Ruzveltu koji je 1944. po četvrti put izabran za predsednika ali nije doživeo pobedu saveznika u Drugom svetskom ratu)
  • Mije Kovačevića: ova ulica predstavlja nastavak Ruzveltove; od Novog groblja do Višnjičke u periodu od 1928. do 1930. nosila je naziv Grobljanska; od 1930. do 1943. Admirala Pika; od 1943. do 1946. Kosovski božuri
  • Takovska: ulica je bila podeljena na dva dela u periodu od 1872. do 1895. – deo od današnjeg Bulevara Kralja Aleksandra do ulice 27. marta nosio je naziv Timočka a od 27. marta do Cvijićeve ulice – Cigljarska; prilikom trećeg imenovanja beogradskih ulica 1895. dat je naziv Takovska ulica po mestu Takovo gde je doneta odluka o podizanju Drugog srpskog ustanka 23. aprila 1815.; Takovska ulica danas predstavlja granicu izmedu opština Stari grad i Palilula

Terazije

Prvi stanovnici Terazija bili su kovači i to ne svojom voljom već po naredbi kneza Miloša. Na tom prostoru bilo je pusto polje 1832. kada je knez odlučio da se svi beogradski kovači, a najviše ih je bilo u Savamali, presele na poljanu koju je turski paša hteo da iskoristi kao vežbalište za svoje vojnike. Knez Miloš je turske namere predupredio tako što je naredio da polje odmah bude poorano i isparcelisano. Međutim, preseljenje kovača nije išlo naročito brzo, čak i uz pretnje i batine, jer lokacija na početku Kragujevačkog druma nije bila previše atraktivna za zanatlije. Do 1845. na Terazijama nije bilo ni puta ni kaldrme a bilo je izgrađeno tek desetinu kuca.

Naziv Terazije potiče od turskog vodovoda, preciznije tri kule visoke po 8 metara čija je namena bila da omoguće veći pad pritiska kako bi voda iz izvora u Mokrom Lugu dospela do Kalemegdana. Prva i najveća kula bila je na mestu gde je kasnije, po želji kneza Miloša, izgrađena Terazijska česma 1860. godine, druga kod kafane Ruski car a treća kod kafane Grčka kraljica. Te kule Turci su nazivali terazije za vodu pa je i deo beogradske varoši od Stambol-kapije do Simićevih konaka (kasnije preuređenih u dvor Aleksandra Karađorđevića) dobio naziv Terazije.

Krajem tridesetih godina XIX veka Stojan Simić je kupio zemljište na prostoru današnjeg Pionirskog parka koje je u to vreme bilo pod vodom i služilo za lov na divlje patke. Simićevi konaci ili Simićevo zdanje završeno je 1840. (zvano kasnije i Veliki konak ili Stari dvor); hotel Kasina sagrađen je 1856.; na mestu današnje palate Albanija nalazila se stara kafana Albanija i u to vreme poznati sat ispod koga su zakazivani sastanci. Pijaca sa Studentskog trga premeštena je na Terazije 1862. a 9 godina kasnije premeštena je i s tog novog gradskog trga. Na prostoru današnjeg hotela Moskva nalazila se kafana Velika Srbija.

Stara turska kaldrma i kočijaška stanica uklonjene su s Terazija tek 1911. prilikom rekonstrukcije na osnovu projekta Vladimira Lučića a pod nadzorom Jelisavete Načić, prve žene arhitekte u Srbiji. Tada su na Terazijama napravljeni ukrasni skverovi s fontanom i vodoskokom. Sledeća rekonstrukcija Terazija usledila je 1948. Posle prve rekonstrukcije Terazija 1911. uklonjena je Miloševa česma, a posle druge 1948. i fontana.

Nazivi ulica: sad i nekad

  • Terazije: naziv danas centralnog gradskog trga i ulice nikada nije menjan (iz pretprošlog veka sačuvani su hoteli Moskva i Kasina, renovirana i dograđena kuća braće Krsmanovića, poznatije danas kao Protokol, dok je palata Atina, danas kafana, sazidana 1902.)
  • Kralja Milana: Kragujevački drum bio je prvi naziv da bi prilikom drugog preimenovanja beogradskih ulica 1872. deo od današnje ulice Kneza Miloša do Slavije bio nazvan Kragujevačka, a deo od Obilićevog venca do Kneza Miloša – Kneza Milana; od 1888. do 1946. naziv je bio Kralja Milana, a od 1946. do 1992. Maršala Tita; od 14. maja 1992. nazvana je Ulica srpskih vladara i najzad od 2002. ponovo dat naziv Kralja Milana
  • Kneza Miloša: prvi naziv bio je Topčiderski drum, kasnije Šetalište, da bi 1872. dobila naziv Kneza Miloša; od 1896. deo ulice od današnje ulice Admirala Geprata do Bulevara Kralja Aleksandra nazvan je Obrenova a ima podataka da je deo ulice od Kralja Milana do Bulevara Kralja Aleksandra nosio naziv Kralja Ferdinanda u periodu od 1922. do 1946. da bi od tada ponovo bila ulica Kneza Miloša
  • Dečanska: nekada zvana Kolarska (po zanatlijama koje su naseljavale Terazije), zatim od 1872. do 1896. Dva jablana; od 1869. do 1949. Dečanska; sledeće 4 godine nosila je naziv Kardeljeva da bi od 1953. do 1957. ponovo bila Dečanska ulica; posle smrti Moše Pijade 1957. dat je naziv Moše Pijade a današnji naziv po treći put dobija 2002.
  • Nušićeva: prvobitno nazvana Skopljanska ulica a zatim Pašićeva po velikom srpskom državniku i diplomati Nikoli Pašiću koji je u toj ulici stanovao; od 1946. nosi naziv Nušićeva

Zeleni venac

Na prostoru današnjeg Zelenog venca, današnje Brankove i Kosmajske ulice (maršala Birjuzova) nalazilo se veliko hrišćansko groblje premešteno po naredbi kneza Miloša na Tašmajdan. Centar današnjeg Zelenog venca pokrivala je velika bara a na uglu današnjih ulica Brankove i Pop Lukine bilo groblje na kome su sahranjivani umrli od zaraznih bolesti. Za prelazak preko bare, u koju se slivala voda s Terazijskog grebena i dalje ka Savamali, bio je neophodan čamac. Sredinom XIX veka na tom prostoru počela je izgradnja pozorišta posle isušivanja močvare.

Odluka o podizanju pozorišta doneta je 20. februara 1852. kada je srpska vlada odlučila da za tu namenu izdvoji 2.000 dukata. Izgradnja je počela po projektu italijanskog arhitekte Kasana koji je živeo u Beogradu, ali je početni kapital brzo potrošen na bezuspešno zidanje temelja na močvarnom zemljištu. Dobrovoljnim prilozima izgradnju su pomogli i knez Aleksandar Karađorđevic i Miša Anastasijević, obrazovan je i odbor za prikupljanje priloga ali su radovi ipak obustavljeni 1853. Iz Beča je došao u to vreme poznati arhitekta Baumgarten da proceni mogucnost za izgradnju pozorišta na takvom terenu. Njegova konačna ocena bila je da će se cela zgrada srušiti za nekoliko meseci ili najviše nekoliko godina ako bude sagradena na takvom tlu. Temelj neizgrađenog pozorišta kasnije je potvrdio ispravnost Baumgartenove procene. Arhitekta Kasano ipak je naplatio svoj projekt i vratio se u Italiju.

Ako Zeleni venac nije dobio pozorište – u kafanama nije oskudevao, pa je po jednoj od njih i dobio današnji naziv. Kafana Zeleni venac imala je na ulazu venac od zelenog pleha umesto firme, po cemu je i čitav kraj nazvan. Pijaca Zeleni venac nastala je na obodu bare sedamdesetih godina XIX veka, a zvanično je otvorena u februaru 1926. godine na početku Abadžijske čaršije.

Nazivi ulica: sad i nekad

  • Narodnog fronta: ulica je nastala od stare Abadžijske čaršije; krojači u prvi mah nisu želeli da nasele ovu novoprosečenu ulicu tako da je od prvosagrađenih 46 dućana 17 u početku bilo prazno; od 1836. ulica je nazvana Abadžijska iako su se abadžijama kasnije pridružile i ostale zanatlije kada je Čaršija produžena ka uglu s današnjom Knez Miloševom ulicom; od 1929. do 1930. ulica je nazvana Kraljice Natalije, a zatim Kraljice Katarine; posle Drugog svetskog rata dobila je današnji naziv
  • Brankova: od 1828. počelo je uklanjanje starog groblja na prostoru današnje Brankove ulice ka Varoš-kapiji, kao i izgradnja novog naselja van šanca; kako su kuće u tom kraju podizali najviđeniji i najimućniji ljudi tog vremena ulica je nazvana Gospodska a kasnije Brankova po Branku Radičeviću, velikom srpskom pesniku koji je stanovao u kući do kafane Engleska kraljica, kasnije Zlatni grozd; u toj ulici, dok se još zvala Gospodska, stanovali su mnogi ministri pa i tadašnji predsednik vlade Marinković
  • Sremska: od 1872. do 1896. zvana Telegrafska; od 1896. do 1930. Sremska; od 1930. do 1946. Milorada Draškovića; od 1946. ponovo je dobila naziv Sremska ulica
  • Jug Bogdanova: do 1895. Jedrenska
  • Prizrenska: ovoj ulici nikada nije menjan naziv a dobila ga je 1872. kada je spajala Gospodsku ulicu i Kragujevački drum (danas Terazije). Naziv nije dat po stanovnicima ulice već je odlučeno da dobije naziv po staroj prestonici Raške – Prizrenu

Savamala

Savamahala spaljena je 1739. prilikom povlačenja Austrijanaca a naseljavanje je ponovo počelo 1820. van šanca koji je zatvarao beogradsku varoš. Savamala je nekada zahvatala prostor od današnje Karađorđeve ulice do početka Ade Ciganlije, duž Ciganske bare, kasnije nazvane Bara Venecija, od ulice Kralja Milana do Nemanjine i od Terazija ka Savskoj padini. Bara Venecija nasipana je od 1867., posle odlaska Turaka, a nasipanje prostora današnje Železničke stanice završeno je 1882. zemljom iz Prokopa koji je tako i nastao i dobio naziv.

Prvi stanovnici duž Bare Venecije bili su Cigani pa je i prvi naziv Savamale bio Ciganska mala. To se, pre svega, odnosilo na deo oko Male pijace, kasnije Žitne pijace i prostor današnjih ulica – Kraljevića Marka, Svetozara Radića, Savske, Travničke, Hercegovačke, ali i Bosanske, Narodnog fronta, Lomine i Balkanske ulice, o čemu postoje svedočenja Joakima Vujića iz 1826.

Knez Miloš je od beogradskog vezira Maršali Ali-paše dobio zemljište na prostoru Savamale koja je 1832. imala 150 kuća ali se u poreskim knjigama iz 1835. pominje samo 11 kuća. Po naredbi kneza Miloša Savamalci su raseljeni u Palilulu kako bi bili sagrađeni Velika kasarna, Artiljersko-tobdžijska kasarna, Milošev dvor, Novo zdanje i zgrada Državnog saveta.

Nazivi ulica: sad i nekad

  • Karađorđeva: Tefterdarska (po Tefterdarskoj džamiji); Ciganski sokak, Banjalučka (po Banjalučkoj kapiji naziv iz vremena austrijske vladavine do 1872.), od 1872. do 1906. deo ulice od Kalemegdana do Crnogorske nazvan je Savska, od Crnogorske do Kraljevića Marka – Majdanska, a deo od Kraljevića Marka do Železničke stanice – Moravska
  • Balkanska: prvi put ulica je tako nazvana 15. marta 1872. dok je deo od Admirala Geprata do Nemanjine ulice nosio naziv Pivarska, po Velikoj pivari koja se nalazila na današnjoj raskrsnici Balkanske, Admirala Geprata i Gavrila Principa. Pivarska ulica postala je deo Balkanske ulice rešenjem iz 1896. tako da je Balkanska ulica jedna od malog broja beogradskih ulica koja nikad nije menjala naziv.
  • Gavrila Principa: od 1872. do 1896. zvana Savamalska; od 1896. do 1946. Bosanska
  • Slobodana Penezića-Krcuna: Savska ulica (naziv od 1872. – u to vreme spajala Paranosov han, danas hotel Bristol, s Mostarom); Moravska od 1895; od 1930. do 1945. Štrosmajerova, a zatim ponovo Savska

Zerek

U vreme turske vladavine Beogradom prostor od današnjeg Studentskog trga prema Jovanovoj pijaci ka Dorćolu i Kalemegdanu nazivao se Zerek (zejrek – vidik). S tog dela varoši pucao je pogled na Dunav i Banat, ali i ka Mirijevu i Višnjici, u to vreme pusta brda na desnoj obali Dunava. Takođe ima podataka da je hrišćansko stanovništvo današnju ulicu Kralja Petra takođe nazivalo Zerek, kao i kraj od sadašnje Uzun Mirkove do Dušanove ulice.

Nazivi ulica: sad i nekad

  • Cara Dušana: u XVIII veku to je bila najveća ulica beogradske varoši, za vreme vladavine austrijske vojske u njoj je bilo sedište carskog namesnika i glavne administracije i tada se zvala Dunavska ulica; u vreme turske vladavine nosila je naziv Vidinska ulica, po Vidin-kapiji na kraju ulice; po najmoćnijem srpskom vladaru caru Dušanu nazvana je 1872. godine
  • Dobračina: ova ulica danas povezuje Vasinu i ulicu Cara Dušana, a nazvana je po Jovanu Dimitrijeviću, poznatom trgovcu stokom u Karađorđevo vreme, koji je kao gružanski knez podigao bunu protiv Turaka u Drugom srpskom ustanku; ulica je dobila naziv 1872. i zapravo predstavlja Dimitrijevićev nadimak koji se odnosi na njegovo mesto rođenja – Dobrač
  • Đure Đakovica: prvobitno nazvana Baštovanska 1872.; od 1909. do 1939. Radenička; od 1939. do 1946. zvala se Kneginje Olge; a zatim dobija današnji naziv
  • Rige od Fere: jedna od prvih imenovanih beogradskih ulica – još 1789., prema austrijkim zapisima, zvala se ulica Eski-age; od 1872. preimenovana je u Dečansku; od 1888. do 1896. bila je Gročanska, a posle toga Ljubička do 1908.; sadašnji naziv dobila je 1908. po grčkom pesniku i patrioti, koji se borio za nacionalno oslobođenje Grčke, Rigi od Fere, koga su Austrijanci uhapsili u Trstu i predali Turcima a pogubljen je zajedno sa još sedam drugova 24. juna 1798. u Nebojša kuli na dunavskom pristaništu (u isto vreme kada je ova beogradska ulica dobila naziv, u Atini je jedna ulica nazvana po Karađorđu)
  • Simina: ulica je dobila naziv 1872. po Simi Nešiću koji je poginuo prilikom sukoba na Čukur česmi 1862.; Sima Nešić bio je poliglota – govorio je francuski, nemački, grčki i jevrejski jezik i bio prevodilac u srpskoj policiji; Simina ulica danas spaja Francusku i Višnjićevu ulicu
  • Zmaja od Noćaja: od 9. februara 1848. donji deo današnje ulice nazvan je Čukićeva, a 15. marta 1872. Noćajska; današnji naziv je dat 1894.
  • Gospodar Jevremova: donji deo ulice nazvan je Dositejeva 1848. godine, a u isto vreme gornji deo današnje Gospodar Jevremove dobio je naziv Džamijska (po Bajrakli džamiji)
  • Gospodar Jovanova: prilikom određivanja naziva ulica 1848. godine današnja ulica je bila podeljena u dva dela – Mladenovu i Molerovu; današnji naziv dobila je 1895.