Crveni fenjeri

Kakav li je to samo prizor bio?! Svake nedelje, utorkom i petkom grupa devojaka pod punom večernjom opremom, sa mnogo šminke, kovrdžanim ili ispeglanim punđama, pod pratnjom žandara šeta ulicama Beograda ne obazirući se na pogrdne povike i dobacivanja „uzornih žena“. One su prostitutke i idu na redovni lekarski pregled!

Prvi pisani zapisi o prostituciji datiraju iz vremena 4.000 godina pre Hrista (ne kaže se džabe da je to „zanat najstariji“). Najstarija javna kuća kod koje su sačuvani podaci bila je u gradu Uruku u Sumeriji. Srbija po ovom pitanju verovatno nije zaostajala za svetom. Stvar je u tome što kod nas nisu ostali nikakavi pisani tragovi. Ipak, ako se zna koliko su često ovim krajevima prolazile vojske, onda ni „pratilje logora“ nisu bile strana pojava na ovim prostorima. Iako su se kasnije, početkom 20. veka, osamostaljivale i svojim zanatom zarađivale više, nijedna od njih nije ostavila trag u literaturi, među umetnicima, baš kao ni njihove mušterije iako se veruje da je među njima bilo i najznamenitijih Srba.

Prvi pisani tragovi o prostituciji u Beogradu potiču iz XIX veka. „Crveni fenjeri“ najpre su se upalili u neposrednom susedstvu prestonog grada – u Zemunu u Ulici Ribarskoj. Kad su se preselili u Beograd zasvetleli su na Dorćolu u Vidinskoj i u Ulici Cara Dušana, a zatim i u drugim varoškim kvartovima – bordela je najviše bilo u Savamali (današnja galerija „Manakova kuća“ bila je jedna od prvih beogradskih harema i poznato leglo kurtizana), a iz policijskih izveštaja o racijama se vidi da je prostitutki bilo i na Vračaru i u Terazijskom kvartu. Oni koji su hteli da prođu jeftinije, „prodavačice ljubavi“ tražili su gde i danas – ispod Zelenog Venca i blizu takozvanog „Picinog parka“ kod Ekonomskog fakulteta.

Stav države prema prostituciji u Srbiji nije se menjao vekovima – ona je bila ilegalna, a devojke koje su se njome bavile bile su kažnjavane i proterivane. Ipak, „zanat najstariji“ ništa nije moglo iskoreniti. Samo što je u Parizu i Beču imao romantičarski, skoro mistični oreol, a kurtazine su smatrane muzama umetnika, a u Srbiji se vezivao za izveštaje o epidemijama tripera, gonoreje i sifilisa.

Sredinom XIX veka, vlasti su pokušale da nešto promene legalizujući pojavu. Iz tog perioda potiče i pomenuta „fešta“ sa početka ovog teksta jer su prostitutke bile dužne da dva puta nedeljno odlaze na lekarske preglede. Ministar „vnutrenih dela” je 10. decembra 1871. godine, pod brojem 10072, po Knjaževini razaslao raspis „javni rad bluda i bludionica“. Tada je u Beogradu počeo da radi prvi bordel (kupleraj) ubrzo u narodu prozvan „zavod za ljubav“. Pisalo se i o ekskluzivnim kurtizanama koje su iz austrogarskih zemalja dolazile na dvonedeljno „gostovanje” u Beograd.

Crvene fenjere, bar zvanično, pogasio je general Živković 1929. u vreme Šestojanuarske diktature, a zahtevi javnosti za ponovnu legalizaciju kako bi se izbeglo širenje zaraznih bolesti koje su 1935. u Beogradu izazvele strašnu epidemiju tripera i gonoreje od kojih su, zaražena zajedničkim rubljem i sanitarijama, oboljevala čak i deca, do danas nije dobio pozitivan odgovor.

Žrnov

Nekada se na mestu gde danas ponosno stoji spomenik Neznanom junaku na Avali čvrsto uzdizao srednjovekovni grad-tvrđava Žrnov ili Žrnovan. Gde su danas ostaci Žrnova, za koji više od polovina Beograđana čak ne zna ni da je postojao? Davne 1934. godine kralj Aleksandar Karađorđević, brutalno ga je uništio, sravniši ga sa zemljom, zanavek ga poslavši u zaborav. Zašto?

Arheolozi tvrde da je Žrnov, grad na najvišem vrhu Avale, bio jedno od šest najvažnijih utvrđenja Srbije, kao i da je zlatno doba imao u vreme Srpske despotovine, a da je podignut na zahtev despota Stefana Lazarevića. Navodno je izgrađen na temeljima stare rimske osmatračnice, a ime je dobio po žrvnju koji je služio za meljenje rude nalažene u podnožju brda.

Žrnov sredinom XV veka biva obnovljen i pod Turcima dobija ime Havala što znači smetnja, prepreka, pa odatle i naziv jedine beogradske planine Avala. Avala je za Osmanlije predstavljala „pravu razbojničku kulu, olovom pokrivenu sa koje su gospodarili beogradskom okolinom, koju behu gotovo opustošili”. Vremenom, utvrđenje gubi bilo kakav strateški značaj, i negde od XVIII prepušteno je zubu vremena.

Premda neprocenjiv za srpsku istoriju, kralj Aleksandar je rešio da minira ostatke grada kako bi se podigao kompleks spomenika Neznanom junaku po nacrtu čuvenog vajara Ivana Meštrovića. Kralj je Meštrovićeva izuzetno cenio, te je njemu bila prepuštena ne samo gradnja nekoliko kapitalnih spomenika koji su ukrasili ondašnji Beograd, ali i predratnu Kraljevinu Jugoslaviju.

Meštrović je te kobne 1934. godine dobio odrešene ruke, novac i moć da spomenik izgradi po svojim sopstvenim estetskim i simobilčkim kriterijumima, prisvojivši svoje dugo željeno „belo platno” na kom će spomenik da nikne. Interesantno je da njegovo rešenje, iako prvobitno predstavljeno kao originalno delo, u stvari predstavlja izmenjenu kopiju grobnice persijskog cara Kira.

Beogradska čaršija bila je zatečena i šokirana, međutim brojni apeli javnosti nisu urodili plodom, te je bez ijednog logičnog opravdanja, Žrnov bez traga nestao 19. aprila 1934. godine. Interesantno je da je uoči poslednjeg miniranja stare tvrđave otkriven sloj iz rimskog razdoblja, gde su pronađeni cisterna s pitkom vodom kao i peć za pečenje hleba. Na novopečenim ruševinama fotografisao se sam kralj, a po koji kameni ostatak prenet je u podavalsko selo Beli Potok.

Ni dan danas ne postoji realno objašnjenje za temeljno uništavanje ostataka beogradske istorije, osim hirovitosti jugoslovenskog monarha i duboke privraženosti masonima koji su navodno glavni krivci za nestanak Žrnova. O čemu se, naime, radi? Kralj Aleksandar i Meštrović su bili osvedočeni masoni, a srpska prestonica Beograd je u vreme kraljevine Jugoslavije smatrana je značajnim uporištem svetske masonerije. Navodno je upravo po njihovom nalogu sagrađen mauzolej na najvišoj tački Avale, na vrhu sa istaknutom piramidom, glavnim masonskim obeležjem. U prilog ovoj pretpostavci ide i podatak da je ceremoniju otvaranja spomenika jugoslovenski monarh otpočeo držeći srebrni čekić u ruci, koji spada među osnovne simbole alatke kod masona.

Nešto logičnije, ali nedovoljno jako objašnjenje za vandalski čin rušenja starog grada jeste kraljeva manijakalna opsesija jugoslovenstvom koje je simbolizovano u „Karijatidama” – kamenim skulpturama žena u narodnim nošnjama iz šest Banovina kraljevine Jugoslavije. Simbol srpstva – grad Žrnov morao je da ustupi mesto spomeniku novog svetskog poretka, i Aleksnadar je kao jugoslovenski, a ne srpski kralj to oberučke prihvatio. Osnove kompleksa svečano su otvorene na Vidovdan 1934. godine, a čitav je završen tačno četiri godine kasnije, što kralj Aleksandar nije ni doživeo, stradavši u atentatu u Marselju.

Za kraj, prenosimo interesantan zaključak iz knjige „Žrnov, srpski Avalon” istoričara Radovana Damjanovića: „Srpski prostor posebno oko Beograda je prepun brda, zašto se spomenik nije zidao na praznim planinskim vrhovima, ili je to, jedna od akupunkturnih tačaka srpske zemlje koje ne smeju da ostanu nepokrivene!?”

Beogradska mumija

Ima u svetu i bolje očuvanih i bogatijih mumficiranih ostataka. Ipak, samo je jedan Nesmin – beogradska mumija! Misteriozni gost je bio izložen u „Sali mumije” gde su ljudi mogli da ga vide i razgledaju njegov bogato ukrašen kovčeg. Ipak, ovo nije bio kraj njegovog puta. Mumija je često premeštana, a tokom bombardovanja Beograda u I svetskom ratu značajno je oštećena. A onda joj je desilo nešto zbog čega je stradala još i više – ljudi su na nju zaboravili.

Tek 1986. godine neko je se setio – tada je pozajmljena Galeriji umetnosti nasvrstanih zemalja „Josip Broz Tito” u Podgorici. Tri godine kasnije Katedra za arheologiju Bliskog istoka Filozofskog fakulteta u Beogradu zatražila je da se mumija ustupi njima. Tako se ona vratila u Beograd u kome se konačno skrasila.

Početkom XXI veka rešena je i još jedna misterija – iščitavanjem hijeroglifa konačno je otkriveno ime ovog mumificiranog stanovnika srpske prestonice – Nesmin ili „onaj koji pripada bogu Minu”. Otkriveno je i da je Nesmin bio sveštenik, da je poticao iz Akhmina i da je bio zadužen za oblačenje statue božanstva u hramu boga plodnosti Mina. Istraživanja su dokazala i da Beogradska mumija potiče iz perioda oko 300. godine pre nove ere.

Ipak, izgleda da Nesmin još uvek može da iznenadi – ustanovljeno je da papirusni svitak otkriven blizu njegovog srca predstavlja jedan od retkih primeraka najpotpunije verzije tajanstvene egipatske „Knjige mrtvih”, pa izgleda da ovaj „Beograđanin” može imati i planetarni značaj.

Novi Beograd

Ideja i izgradnja Novog Beograda nisu počeli 1948. godine, već više od deceniju ranije. Na njegovom tlu Beograđani su prvi put ugledali novo svetsko čudo, televiziju, i to u međuratnom periodu, a postoji i objašnjenje numeracije blokova. Planiran kao nova i reprezentativna prestonica, Novi Beograd je najmnogoljudnija i najkontroverznija opština regiona, bogatije istorije nego što mnogi naslućuju

Kroz dugi niz vekova, između Bežanijske kose i Beogradskog grebena, trasa korita reke Save pomerala se, polako ali sigurno ka današnjem Ušću. Močvarno tlo Novog Beograda zapravo je zaostavština savskih pomeranja, njenog napuštanja korita i zasipanja svoje doline, sve dok je Kalemegdanski rt nije zaustavio. U različitim trenucima davne prošlosti, Sava je tekla kroz svaki deo današnjeg Novog Beograda i stvorila močvarno tlo na kome je kasnije nikao novi grad.

Kako svedoče stare karte Beograda, prostorom današnjeg Novog Beograda tekli su plovni kanali, još u rimsko doba. Ne tako davno, svedoče austrijske karte, potok Dunavac presecao je močvaru i ulivao se baš u ušće Save u Dunav. Sve do neposredno pred Drugi svetski rat, Beograd je bio bogatiji za još jednu adu, Adu Vrbak. Njena jedina zaostavština danas je vrbak, šumarak vrbe, od keja ispred hotela Jugoslavija do Ušća, a nekadašnji rukavac čijim zasipanjem je nestala i ada, sada je šetačka staza.

U neposrednoj blizini nalazilo se i čuveno beogradsko kupalište, plaža Nica. Prva beogradska peščana plaža naziv je dobila po obližnjoj kafani i prostirala se na levoj obali Save, između Brankovog i Starog savskog mosta. Imala je ljuljaške, ringišpil, kabine za presvlačenje i s nje je više od 100.000 Beograđana letnji spas od vrućina nalazilo u Savi, s pogledom na Beograd, sve do 1938. godine.

Iako je zvanična godina izgradnje posleratna 1948, prvo nasipanje novog grada starije je za čitav jedan rat i državu. Prvi koji su nasipali Novi Beograd, još 1938. godine, bili su Danci, i to profesionalni građevinski radnici. Svečano su otvoreni radovi na nasipanju leve obale Save 20. maja te godine, sa nadom da će se tu ponosno dići „veliki i lepi Novi Beograd“. Danske firme predstavile su ideju nasipanja i osnivanja planskog naselja na drugoj strani obale Save.

Projekat je obuhvatao zemljište od oko 720.000 kvadrata, i iscrpan elaborat s planom novog naselja predat je gradonačelniku Beograda. Beogradska opština videla je priliku da popravi higijenske prilike prestonice, osposobi veći deo vodoplavnog terena na levoj obali Save, da se zemljište uredi i naspe da bi se kasnije prodalo investitorima za gradnju, uz garanciju da bi se zarad javnog interesa besplatno ustupio dobar deo zemljišta za podizanje gimnazije, zgrade pošte i telegrafa, poreske uprave i drugih potrebnih zgrada. Ozbiljan i dobro promišljen dogovor je postignut i nasipanje je počelo 1938. godine, kada je bagerski broj i morska lađa – danski Sidhavn, sa Đerdapa uplovio u Beograd. Ime Novi Beograd prvi put je zabeleženo 1924. godine, a nosila ga je kafana na Tošinom bunaru.

Na prostoru Novog Beograda prvi su nikli Staro sajmište, Zemunski aerodrom s radničkim naseljem i naselje Tošin bunar, okruženi njivama i vinogradima, močvarama i barama. U okolini su vremenom nicale kuće, pa i mala naselja. Još januara 1930. pokrenut je list Novi Beograd, da bi se 1932. osnovalo „Udruženje za ulepšavanje leve obale Save – Novi Beograd“. Članovi udruženja otkupljivali su od bežanijskih seljaka parcele na obali, a ustanovili su i pravila ulepšavanja. Divlje naselje između današnjeg Hajata i Crown Plaze nazvali su Novi Beograd, da bi Drugi svetski rat dočekalo kao legalno naselje sa 3.000 stanovnika.

Novi Beograd se u planovima pojavljuje 1923. godine kao vizija opštinskog arhitekte Đorđa Kovaljevskog. Zatim su ga grandioznog sanjali bečki arhitekti, da bi ga na praznom prostoru Bežanijskog polja, na praznom papiru na kome je jedini ucrtani referent Beogradska tvrđava, planski rešavali arhitekte i urbanisti nakon Drugog svetskog rata, počevši od arhitekte Nikole Dobrovića. Plan koji je beogradska opština poverila za izradu arhitekti Dragiši Brašovanu čak sedam godina ranije, praktično je pao u zaborav u posleratnoj istoriografiji. Mnoge od tema koje su i dalje otvorene u beogradskom planiranju (izmeštanje železničke stanice, spuštanje grada na obalu, budući „city“ itd) predstavio je Brašovan predratnim planom.

Iako oni koji nisu rođeni i odrasli na Novom Beogradu, a čak i mnogi koji jesu, veruju da njime vlada haos i da u raspodeli blokova nema baš nikakvog reda, nije sasvim tako. Za početni blok u planiranju i izgradnji posleratnog Novog Beograda, uzet je blok 1, u kome se nalazi Fontana. U vreme numerisanja već je bio izgrađen deo od Fontane ka Paviljonima, pa su prvi i numerisani, redom, od broja 2 do 8. Zatim su u planu bili blokovi uz Dunav do Ušća, označeni brojevima 9 do 15. Usled pojave doblokova, dodavani su 9 a, 9 b i slično. Numeracija je nastavljena od Ušća, Savom, do Starog železničkog mosta. Između Save, Milentija Popovića i pruge numerišu se redom, od 16 do 20. S druge strane nižu se blokovi od 21 do 39.

Oko pruge slede prva tri bloka iz grupe 40. Blokovi 44 i 45 su prvi zidani iako su na kraju. Unutrašnjim blokovima je data numeracija u grupaciji 60, a novim savskim 70. Naizgled planski koncept, još više je narušen i zapetljan ubacivanjem novih blokova u poznoj fazi izgradnje. U numeraciji blokovi 71 i 72 zapravo ne postoje, već pripadaju naselju Dr Ivana Ribara koje je dugo čekalo na upotrebnu dozvolu jer je namena zemljišta zelena površina. Od blokova iz osamdesetih godina prošlog veka postoji samo blok 70, koji je jedan od najvećih, a blok 70 a je njegov produžetak.

Beograđani su izgleda uvek imali neku posebnu vezu s vazdušnim saobraćajem. Prva domaća avio-kompanija Aeroput osnovana je još 1927. godine. Poručnik pilot-lovac Bajda i inženjer Sondermajer izveli su prvi let na izviđačkom avionu, iz Pariza do Bombaja, da pokažu Beograđanima da je vazdušni saobraćaj bezbedan. Usled nevremena jedva im je pošlo za rukom, ali maja 1927. na beogradskom aerodromu dočekalo ih je više od 30.000 oduševljenih Beograđana.

Prvi beogradski sajam izgrađen je 1937. godine i bio je tolika atrakcija da je u gradu koji je brojao 350.000 stanovnika sajmove posećivalo i više od 250.000 ljudi. Održavanje sajma bio je masovni događaj par excellence. Osnovalo ga je Društvo za zemaljske izložbe, a zemljište je dobilo od grada na korišćenje na 50 godina. Ugostio je paviljone vodećih zemalja sveta, Prvi međunarodni sajam automobila, Prvu međunarodnu vazduhoplovnu izložbu, nezapamćenu atrakciju skakanja padobranom (gde je prvi skakač bila devojka), Aeromiting, a pre Drugog svetskog rata Beograđani su se svečano, u sajamskim paviljonima, upoznali i sa svetskim čudom televizijom. Prvi televizijski snimak emitovan je u velikom paviljonu, a sniman u studiju na samom Sajmu. Sajam je bio otvoren svakodnevno od devet ujutru do 22 časa, dok je Zabavni park Sajma radio sve do ponoći. Nažalost, prostorni plan Sajma i sama lokacija savršeno su odgovarali kasnijoj užasnoj nameni. Bez puno muke, povlačenjem bodljikave žice, pretvoreni su u nacistički logor.

Turski Beograd

Ko bi beogradsku tvrđavu posmatrao iz Zemuna, Beograd je u to vreme davao pravu sliku jedne turske varoši, sa svojim kućicama pokrivenim ćeramidom, koje su se gubile u zelenilu vrtova i stapale sa visoravni, koja se uzdizala nad utokom brze Save u Dunav. Jednolikost i monotoniju te varoši prekidali su jedino beli, viti minareti, koji su se na sve strane mogli videti na toj visoravni, kao da su hteli demonstrativno da kažu: ovde Islam gospodari. Krajem dana, kada bi sunce zalazilo iza bežanijskih padina, tada bi Beograd, tada pravi turski grad, zablistao u sjajnom refleksu sa srebrnih vrhova bezbrojnih turskih džamija. A kada bi se sunce već smirilo i kada bi suton počeo da pada na varoš, tada bi se sa svih strana začuli tihi, elegični zvuci mujezinove pesme: Ala-ih akbir!

U ovom prizoru, u toj vernoj slici turskog istoka, među ovim bezbrojnim amblemima Islama, ničeg što bi odavalo da je ovo jedan hrišćanski grad, sem jednog jedinog zvona kod Saborne crkve, jedinog znaka hrišćanstva i pravoslavlja. Usamljen među ovim mnogobrojnim minaretima, on je izgledao kao neki obezoružani zarobljenik, opkoljen neprijateljskim stražama.

Od Kalemegdana, Kraljevog trga, sve do Dušanove ulice, pružao se turski kraj Beograda. To je bilo pravo tursko gnezdo. Uzani, krivi sokačići, jednospratne i dvospratne kuće – većinom u drvetu, sa doksatima u staklu i konkima, i sa mnogobrojnim prozorima obojenim omiljenom turskom bojom zelenom i poređanim u istočnjačkom stilu jedan do drugoga – nalazila su se skrivena od radoznalih pogleda, u prostranim baštama, ograđenim visokim zidom. Tek retko po koja kuća izbijala je na ulicu. To su većinom bile zgrade, za stanovanje muškaraca i prijem gostiju, takozvani selamluci. Turske hanume pak stanovale su u svojim golubijim čardacima, koji su se dizali u zelenilu vrta, u kome je cvetao badem i „šeftelija”, mirisan jasmin i đul, šarenile se lale i zumbul, šeboj i karamfil prosipali svoj opojni dah sladostrašća. Među cvetnim bademovim granama lepršale su se kumrije; njihovo monotono elegično gugutanje zvučalo je kao refren tihog haremskog života. Gore, na staklenim doksatima, mlade turske devojke vezle su na đerđefu, dok su se u bašti šiparice koje za jaš-mak i feredžu još ne behu dorasle, klackale na daski sa svojim hrišćanskim drugaricama, susetkama.

Iz svake turske bašte, mala vratanca – kapidžici – vodila su u susedno dvorište i to je išlo tako redom sve dalje i dalje, tako, da se kroz te kapidžike moglo da ide, čak u drugu i treću mahalu, a da se ne izađe na ulicu.

U ovom, isključivo turskom kraju živela je ovde-onde i poneka hrišćanska porodica, trgovačka ili činovnička. One su uglavnom stajale u dobrim, često i prijateljskim odnosima sa svojim muslimanskim susedima. Naročito prijateljski odnosi vladali su između turskih hanuma i hrišćanskih žena. Način života, i njino – slobodnije kretanje hrišćanskih žena neobično su interesovali turske žene, izazivali njihovu radoznalost i privlačilo ih hrišćanskim ženama. Njima je godilo, pa i laskalo, kada bi u svojim haremima, pored svojih turskih prijateljica, imale i po neku hrišćansku gospođu.

Na uglu svake druge, treće ulice, nalazila se po neka manja ili veća džamija, okružena grobovima, veoma zapuštenim, u travi i korovu.

Najživlji krajevi turskog Beograda behu Varoš Kapija, ulica Kralja Petra – Čaršija – Zerek i Dušanova, ulica. Naročita pak živost vladala je na Velikoj pijaci (Kraljevom trgu). To je bilo središte Beograda, tu je pulzirao život. Naročito živopisnu sliku u to vreme pružala je Velika pijaca; turske zaptije i nizami u fesovima, turske hanume zavijene u jašmake i ogrnute feredžama, turske muftije, i hodže u čalmama, stari Jevreji sa dugim bradama i još dužim kaftanima, jevrejske žene, sa šarenim svilenim mahramama obavijenim oko fesa, pokrivenog crnom kićankom, izgledale su kao cvet bulke, kad joj otpadnu cvetni listići krunice. Grkinje i Cincarke zabrađene, sa dugim zulufima sa obe strane uva, u svojim uzanim anterijama, građani u širokim čakširama i ćurčetu sa fesom na glavi; srpski žandari i vojnici u svojim uniformama; popovi u crnim mantijama i sa dugačkom kamilavkom na glavi, srpske žene u fistanu i libadetu sa fesom na glavi – eto ovakvu jednu živopisnu sliku pružala je Velika pijaca. Tek retko, po koja gospođa u evropskome odelu mogla se zapaziti u ovom prijateljskom šarenilu.

Prema Savi i Dunavu tadašnji Beograd se pružio sa jedne strane do Savamale, a sa druge do Dušanove ulice. To je bio najnaseljeniji kraj, u to vreme i centar varoši. Varoš Kapiju i Savamalu držali su u svojim rukama hrišćani, srpski i grčko-cincarski trgovci i zanatlije. Tu su se nalazili razni dućani, prema potrebi, zahtevu i ukusu toga vremena: bakalnice, boltadžinice, galanterijske radnje, magaze, lončarije, abadžijske i terzijske radnje, berbernice, simidžinice (pekare) itd.

Zerek (ulica Kralja Petra) i Dušanovu ulicu, behu za sebe rezervisali turski trgovci, pomešani sa Jevrejima. Tu su se ređali dućani sa carigradskom robom, terzije, papučari, bakali i bezbroj duvandžinica. Na ćepencima viđale su se gomile, čitave piramide od tankih, zlatno-žutih svilenih vlakana divnoga duvana, koji se otvoreno prodavao na oku. Malo dalje na ćepenku, povučeni u unutrašnjost dućana, klečali su križači duvana, koji su tu u „avanini” križali aromatične žute listiće, koji su svojim mirisom natapali celu ulicu. To je bilo srećno doba za pušače.

Život ekonomsko-privredni u starom turskom Beogradu bio je vanredno jednostavan. Novac je imao veliku vrednost, proizvodi su se dobijali u bescenje. Upamtio sam pričanje jednog Beograđanina iz tog vremena da je kao „čirak” poslat na pijacu da kupi namirnice za celu nedelju dana, dobio ciglo 30 para dinarskih i sa to basnoslovno malo novaca on je pokupovao sve i sa punom korpom raznih namirnica došao kući i još doneo kusur.

U to vreme jedna mala kuća mogla se kupiti u Beogradu za 100 groša, velika kuća za 4-5000 groša (oko 1000 dinara). Novac u prometu u to vreme bio je sav mogući; najčešće u čaršiji i na pijaci opticali su austrijski cvancik i kao veća moneta austrijski talir, onda ruske kopejke i ruske rublje i nešto malo turskog novca. Sitan novac bio je stari austrijski veliki bakarni dvadesetoparac u veličini potkovice i ruska kopejka.

U starom turskom Beogradu, najugledniji društveni položaj imale su stare cincarske i grčke porodice, među ovima naročiti ugled su uživale „hadžije”. Već sama titula jednog hadžije davala mu je pravo na izuzetna poštovanja. Te grčko-cincarske porodice živele su dosta povučeno i kod njih se mogao naći ponajveći komfor, u sravnjenju sa ostalim građanskim porodicama. U njihovim kućama nalazilo se dosta skupocene carigradske robe: svile, kadife i drugih skupocenih tkanina, skupocenih ćilimova iz Smirne i Anadola, finog bakarnog i srebrnog posuđa i mnogo raznih drugih dragocenosti i nakita.

Godine raspada

2. mart 1988. Skupština SFRJ – Prvi veliki miting u Beogradu
Slobodan Milošević se obratio okupljenim studentima, građanima sa Kosova i Metohije i radnicima: “Uskoro će biti objavljena sva imena i želim da vam kažem da će oni koji su se poslužili ljudima da manipulišu, radi ostvarenja političkih ciljeva protiv Jugoslavije, biti kažnjeni i biti uhapšeni.” Iz mase se čulo “Uhapsite Vlasija!”, a Slobodan Milošević je na to uzvratio: “Ne čujem dobro, ali uhapsiću”.
(prema izveštaju TV Beograd bilo oko 300.000 ljudi, a prema “ostalim” medijima između 30.000 i 50.000)


18. novembar 1988. Ušće – Državni miting ustoličenja SM
Predsednik Predsedništva Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije Slobodan Milošević obraćajući se građanima koji su dovedeni fabričkim autobusima na Ušće rekao: “Bitku za Kosovo mi ćemo dobiti bez obzira na prepreke koje nam se postavljaju u zemlji i van nje. Pobedićemo, dakle, bez obzira što se i danas udružuju naši neprijatelji van zemlje sa onima u zemlji. A da bitku za slobodu ovaj narod dobija, znaju i turski i nemački osvajači.”
(prema izveštaju TV Beograd bilo oko milion ljudi, po ostalim medijima nekoliko stotina hiljada)

9. mart 1991. Trg republike – Prvi veliki opozicioni miting
Zbog toga što TV Beograd nije želela da objavi demanti SPO, Vuk Drašković je zakazao miting srpske opozicije na Trgu republike, a glavni zahtev je bila ostavka direktora i četiri urednika državne televizije. Sa terase Narodnog pozorišta okupljenim građanima su se obratili lideri opozicije, a milicija na konjima pokušala je da rastera demonstrante. Kasnije je intervenisala vodenim topovima, tukla demonstrante, a bilo je i mrtvih: Branislav Milinović (demonstrant) i Nedeljko Kosović (policajac). Na ulicama glavnog grada pojavili su se i tenkovi. Zabranjen je rad B92 i NTV Studio B. Slobodan Milošević u izjavi na TV Beograd demonstrante nazvao “snagama haosa i bezumlja”.
(prema izveštaju TV Beograd bilo nekoliko hiljada ljudi “huligana”, a po nezavisnim medijima preko 50.000)

10-11. mart 1991. Terazijska česma – Prvi studentski protest
Kao odgovor na tenkove u centru Beograda, iz Studentskog grada krenuli su studenti. Na Brankovom mostu ih je sačekala policija, bacila suzavac i nekoliko njih pretukla. Zoran Đinđić pregovarao sa policijom koja je grupu od 5.000 studenata pustila da se pridruži demonstrantima-studentima kod Terazijske česme. Demonstranti imali 8 zahteva, a između ostalog ostavku Dušana Mitevića, direktora RTB i četvoro urednika TV Beograd, ostavku ministra policije Radmila Bogdanovića i omogućavanje rada Radija B92 i NTV Studio B.
(državni mediji govorili o grupici, a prema izveštaju NTV Studio B bilo oko 20.000 ljudi)

11. mart 1991. Ušće – Prvi kontramiting
U organizaciji SPS na Ušću održan miting “Za odbranu Republike, za ustavnost, slobodu i demokratiju.” Uz kozaračko kolo i povike “Slobo, slobodo”, “Ubice, fašisti”, “Ne damo Kosovo”, “Ustaše, ustaše”, “Sudite Vuku”. Na mitingu su govorili Dušan Matković, Petar Škundrić, akademik Mihajlo Marković, Živorad Igić i Radoman Božović. Matković je rekao da su studenti na Terazijama huligani i pozvao prisutne da krenu sa Ušća i obračunaju se sa njima.
(TV Beograd i Politika javili da je bilo 150.000 ljudi, nezavisni mediji govorili o tridesetak hiljada)

15. jun – 10. jul 1992. Studentski protest
Zbog stupanja na snagu sankcija međunarodne zajednice od 30. maja, studenti zatražili ostavku Slobodana Miloševića, predsednika Srbije. Podršku dobili od studenata Novog Sada, Niša, Kragujevca i Prištine. Delegacija studenata i profesora razgovarala sa Miloševićem koji je rekao da on ima podršku radnika, seljaka i građana, te da ne želi da podnese ostavku. Jedan od studenata posle razgovora rekao da “predsednika ni atomska bomba neće oterati”. Predsednik nije podneo ostavku a sve se završilo ostavkom rektora Rajka Vračara.

28. jun – 5. jul 1992. ispred Savezne skupštine – Vidovdanski sabor
Ostavku Slobodana Miloševića zatražila opozicija organizovana u DEPOS, ali i prestolonaslednik Aleksandar Karađorđević koji je prvi put došao u Srbiju. Prvog dana govorili Patrijarh Pavle, prestolonaslednik Aleksandar Karađođević i svi lideri opozicionih stranaka udruženih u DEPOS.
(po izveštaju RTS-a prvog dana prisustvovalo je nekoliko desetina hiljada “slučajnih prolaznika”, po izveštaju Studija B 700.000, a po izveštaju stranih agencija od 200 do 500 hiljada)

Jul 1993. Savezna skupština – Hapšenje Draškovića
Pošto je poslanik SRS Branislav Vakić u Skupštini Jugoslavije nokautirao poslanika SPO Mihajla Markovića, izbile su demonstracije. Tim povodom 2. jula uhapšeni su Vuk i Danica Drašković. Posle intervencije raznih humanitarnih organizacija, dolaska gospođe Danijel Miteran, demonstracija na Trgu Republike i pisma koje je Drašković napisao Miloševiću, predsednik Srbije je abolirao bračni par Drašković.

Novembar 1996 – februar 1997. širom Srbije – Građanski i studentski protesti
Posle krađe na lokalnim izborima, kolacija Zajedno organizovala je svakodnevne proteste građana u većim gradovima Srbije. Uporedo sa građanskim otpočeli su i protesti studenata. Pištaljke i šetnja bile su karakteristika protesta, ali i kordoni milicije – dovedene iz unutrašnjosti. U jednom “probijanju kordona” učestvovala i SPC i patrijarh Pavle. Rezultati izbora (odn. pobeda opozicije na lokalnom nivou) priznati posle dolaska Felipea Gonzalesa i Miloševićevog “lex specijalisa”.
(Protest je trajao tri meseca)


24. decembar 1996. Terazije – Kontramiting
SPS je organizovao kontramiting na kome je govorio i Slobodan Milošević. Na skandiranje “Slobo mi te volimo” predsednik je uzvratio “Volim i ja vas”. Pre, za vreme i posle mitinga bilo je nekoliko eskcesnih situacija između pristalica koalicije Zajedno i pristalica Slobodana Miloševića. Završilo se pogibijom jednog pristalice koalicije Zajedno i teškim ranjavanjem drugog, kao i sa više desetina povređenih na obe strane. Srbija je tog dana bila na ivici građanskog rata.
(prema izveštaju RTS bilo pola miliona ljudi, a prema nezavisnim medijima samo 40.000)


2. i 3. februar 1997. Brankov most – Prebijanje građana
Zbog sprečavanja šetnji Koalicija je svoje pristalice pozvala da iz različitih pravaca dođu na Trg republike. Šetnju sa Novog Beograda predvodio je lider SPO Vuk Drašković. Ta kolona bila je, oko 20 sati, blokirana kordonom na početku novobeogradske strane mosta. Ostatak demonstranata koji je nesmetano stigao na Trg iz drugih delova grada krenuo je kroz Brankovu ulicu kako bi se pridružio Novobeograđanima. Međutim i tu kolonu koju su predvodili predsednici DS i GSS Zoran Đinđić i Vesna Pešić, dočekao je kordon na početku Brankovog mosta. Posle skoro tri sata blokade, policija je delovala istovremeno na obe strane mosta. Napad na demonstrante počeo je upotrebom vodenih topova koji su došli Pop Lukinom ulicom. Mnogi građani bili su poliveni vodom, iako je te večeri u Beogradu bilo deset stepeni ispod nule. U opštoj panici koja je nastala povređeno je više građana, a pendrekom je više puta udarena i Vesna Pešić. Policija je, u jurnjavi za demonstrantima, zašla i po dorćolskim ulicama, tako da je po svedočenju očevidaca, jedan broj građana pretučen i u Francuskoj ulici. Bilans intervencije je nekoliko desetina povređenih, među kojima i nekoliko policajaca, kao i nekoliko privedenih demonstranata.

24. mart – 09. jun 1999. NATO bombardovanje
Režim Slobodana Miloševića je čak i najtragičnije trenutke u novijoj istoriji srpskog naroda koristio za bezočnu partijsku propagandu i obračunavanje sa neistomišljenicima. Okupljanje velikog broja Beograđana na antiratnim koncertima na Trgu republike za kratko vreme pretvoreno je u jeftin propagandni trik za kamere RTS-a, jer je broj posetilaca naglo opao. Na Uskrs je, ispred svog stana, ubijen novinar Slavko Ćuruvija, kao rezultat nezapamćene režimske medijske i policijske hajke vođene protiv svih političkih oponenata. Iako su sve medijske kuće evakuisane iz mirnodopskih prostorija, treća smena radnika RTS-a je očigledno namerno ostavljena u zgradi u Aberdarevoj ulici, kako bi njihova tragedija poslužila u propagandne svrhe.

19. avgust 1999. ispred Savezne skupštine – Miting opozicije na Preobraženje
Na prvom velikom skupu opozicije u Beogradu posle rata došlo je očiglednog razmimoilaženja između lidera dva opoziciona bloka – Vuka Draškovića i Zorana Đinđića, koje se manifestovalo čak i tučom obezbeđenja na bini.

Septembar 1999 – Protesti Saveza za promene
Nakon 50 mitinga širom Srbije, od 21. septembra Savez za promene i Savez demokratskih partija započeli su u petnaestak gradova svakodnevne proteste protiv režima Slobodana Miloševića. U Beogradu su, kao i u vreme protesta 1996/97. godine organizovane protestne šetnje.
29. septembra sa Trge republike krenulo je prema Dedinju, prema raznim procenama, između 30 i 80 hiljada građana. Na uglu Nemanjine ulice demonstrante je sačekao četvorostruki kordon policije iza kojeg su se nalazili vodeni topovi i oklopna vozila. Nakon razgovora sa pripadnicima MUP-a, lideri SZP pozvali su građane da sednu na asfalt. Policajci su počeli da tuku demonstrante i potiskuju ih niz Nemanjinu ulicu. Građani su počeli su da beže nazad ka raskrsnici London i prema Železničkoj stanici. Bilans policijske intervencije bio je šezdesetak povređenih demonstranata i pet policajaca.
I sutradan, 30. septembra, policija je intervenisala protiv mirnih demonstracija. Na Brankovom mostu, s novobeogradske strane kordon policije sačekao je više od 40 hiljada demonstranata u šetnji prema Palati federacije, i brutalno intervenisao, pre nego što su pristalice SZP uspele da se povuku. Batine su dobili i lideri SZP, razbijena je kamera Studija B, a dvadesetak ljudi je povređeno. Policija je ponovo tukla ljude koji su ostali da leže na zemlji, a nakon intervencije na mostu upali su u okolne kafane i pretukli goste koji su tamo sedeli.

5. oktobar 2000. ispred Savezne skupštine

Demokratska opozicija Srbije pozvala je građane da se 5. oktobra okupe ispred Savezne skupštine kako bi se suprotstavili velikoj izbornoj krađi koju je Savezna izborna komisija sprovela po nalogu Slobodana Miloševića. DOS je ultimativno zatražio da Slobodan Milošević do četvrtka, 5. oktobra, u 15 časova, prizna izbornu volju građana izraženu na saveznim, predsedničkim i lokalnim izborima održanim 24. septembra 2000. Takođe je zahtevano i da generalni direktor, glavni urednik i uređivački kolegijum Radio-televizije Srbije podnesu ostavke, a da RTS promeni uređivačku politiku i omogući objektivno informisanje o zbivanjima u Srbiji. DOS je zahtevao i da se svi uhapšeni puste na slobodu i da se povuku poternice i krivične prijave pokrenute protiv onih koji su protestovali za poštovanje izborne volje građana Srbije.

Predsednik Savezne izborne komisije Borivoje Vukičević obavestio je predsednike izbornih komisija izbornih jedinica da su “privedene kraju pripremne radnje” za drugi krug predsedničkih izbora, 8. oktobra. Vojislav Koštunica, predsednički kandidat DOS-a, zatražio je od Slobodana Miloševića da prizna poraz u prvom krugu predsedničkih izbora i ukazao na opasnost izbijanja otvorenih sukoba u Srbiji: “Mi ni u kakav drugi krug ne možemo da idemo, jer bismo time postali saučesnici u krađi biračkih glasova. Prevara iz prvog kruga ne može se poništiti drugim, petim ili ko zna kojim krugom”.

Pristalice DOS-a dolazile su u Beograd od ranog jutra, organizovano iz više pravaca, iz cele Srbije, a predvodili su ih lideri DOS-a. Oko 15 časova građani okupljeni na mitingu ispred Skupštine SRJ pokušali su da uđu u zgradu Skupštine. Velika grupa ljudi je oko 15.35 kroz prozor ušla u jugoslovenski parlament. Policija je uspela da velikom količinom suzavca rastera najmanje 200.000 ljudi sa platoa ispred Skupštine SRJ.

Više desetina građana ušlo je oko 16 časova u Saveznu skupštinu, dok su se policajci koji su do tada čuvali zgradu povukli. Iz desnog krila Skupštine vijorio se gust, crni dim, a gotovo sva stakla na zgradi su polupana. Demonstranti su demolirali nekoliko policijskih vozila u Kosovskoj ulici iza jugoslovenkog parlamenta. Tokom sukoba policije i demonstranata čula se i pucnjava iz vatrenog oružja. Komandir beogradske policije oko 17 časova zatražio je razgovor sa predstavnicima DOS-a. Oko 18 časova pripadnici policijske stanice u ulici Majke Jevrosime položili su oružje i priključili se demonstrantima. U Urgentni centar je primljeno više desetina građana sa lakšim i težim povredama.

Policija je bacila suzavac i u blizini zgrade Radio-televizije Srbije, dok je bager krenuo da se probije do ulaza. Zgrada RTS-a u Takovskoj ulici je potom zapaljena, a redovni program RTS-a je prestao da se emituje posle 17 sati. Na sva tri programa državne televizije emitovani su spotovi, reklame i snimljene emisije. Radio televizija Studio B od poslepodne je počela da emituje redovne vesti o zbivanjima na ulici. Kasnije, jedna za drugom i sve ostale televizije počinju da izveštavaju o stvarnim događajima na beogradskim ulicama. Jedini elektronski medij u Beogradu koji je i pre i u toku 5. oktobra slobodno i profesionalno izveštavao o postizbornoj krizi i protestima, bio je Radio Index.

Novoizabrani predsednik SRJ Vojislav Koštunica obratio se predveče građanima sa terase Skupštine grada Beograda, a potom i preko RTS-a. U toku večeri održana je i konstitutivna sednica novog sastava Skupštine grada Beograda. Stotine hiljada ljudi je tokom cele noći bilo u centru Beograda, slaveći pobedu, ali i strepeći od moguće intervencije Vojske i drugih bezbednosnih formacija bivšeg režima. Demokratska opozicija Srbije je formirala krizni štab za ključne funkcije u zemlji u koordinaciji sa novim predsednikom, a predstavnici DOS-a razgovarali su tokom noći sa čelnicima državne i javne bezbednosti. Ispred Skupštine grada jutro je dočekao veliki broj ljudi. Prvo jutro bez diktatora na vlasti.

Prestonica Srbije i Jugoslavije

Započeta intezivna izgradnja Beograda po njegovom definitivnom oslobođenju od Turaka, nastavljena je i u prvim godinama XX veka. Izgradnja železničke stanice i pristaništa na Savi dovode do premeštanja težišta grada i raniji tursko-istočnjački deo zvani Dorćol počinje da gubi od svog značaja. Ipak, smetnju daljem razvoju predstavljala je činjenica da je Beograd bio pogranični grad prema Austriji i predstavljao je prepreku njenoj osvajačkoj politici prema Balkanu.

U planovima austrijskog i nemačkog prodiranja na Balkan tražen je povod da se vojno napadne Srbija. Nađen je u atentatu u Sarajevu, 28. juna 1914. godine na austro-ugarskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda. Ultimatumom, a potom i napadom na Srbiju otpočeo je Prvi svetski rat. Tokom četvoromesečnog bombardovanja predhodnice austrijske vojske ušle su u Beograd 2. decembra 1914. godine, ali u njemu ostaju samo do 15. decembra. Okupator se morao povući zbog osnažene pozicije Srbije posle pobede u Kolubarskoj bici. Novi napad je usledio između 6. i 7. oktobra 1915. godine, pod vođstvom feldmaršala Mekenzena i trajao je punih 7 dana i 7 noći. I pored 9731 ranjenog i mrtvog vojnika, austrijska vojska je uspela da uđe u grad. Agonija Beograda trajala je tri godine. Probojem Solunskog fronta Srpska vojska i delovi savezničke vojske oslobodili su Beograd 1. novembra 1918. godine. Tokom Prvog svetskog rata, Srbija je izgubila 28% celokupnog stanovništva, a od svih gradova Srbije, najviše je stradao Beograd.

Odmah po oslobođenju Beograd je postao prestonica novostvorene Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, što mu je dalo još veći impuls za bržu izgradnju. Uvećan za Zemun koji je oduvek bio u drugoj državi, prestaje da bude pogranični grad i brzo se razvija. Osim naglog širenja prema Avali, Košutnjaku, Čukarici i Dunavu, i unutar starog gradskog jezgra podignut je veliki broj objekata i građevina, čime Beograd dobija oblike evropskog grada. Ali, posle ubistva kralja Aleksandra I Karađorđevića, jačale su snage koje su iskazivale sve veće simpatije za nosioce novog svetskog poretka – Hitlera i Musolinija. To je rezultiralo pristupanjem Trojnom paktu 25. marta 1941. godine, da bi dva dana kasnije došlo do državnog udara, smenjivanja Vlade i velikih narodnih demonstracija.

Samo nekoliko dana posle toga Beograd je postao meta strahovitih bombardovanja i razaranja. U naletu nemačke avijacije 6. i 7. aprila 1941. godine na slobodan grad, od bombardovanja je poginulo 2274 lica, a broj ranjenih je bio nekoliko puta veći. Lakše ili teže je oštećeno nekoliko hiljada zgrada, a od kulturno-istorijskih spomenika potpuno je spaljena Narodna biblioteka. Bio je to uvod u četvorogodišnji život grada pod okupacijom. Nemačke jedinice su ušle u Beograd bez ikakvog otpora 12. aprila 1941. godine. Uz sve progone i patnje koje su nanosili nemački okupatori, građani Beograda su morali da podnesu i znatne žrtve zbog savezničkog bombardovanja posebno u proleće i jesen 1944. godine. Porušeni su bili mnogi objekti, stambene zgrade, srušeni svi mostovi na Savi i Dunavu, a život je izgubilo oko 1160 građana. Tokom Drugog svetskog rata Beograd je izgubio oko 50.000 stanovnika i pretrpeo neprocenjive štete i razaranja. Beograd su oslobodile jedinice Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije i Crvene armije 20. oktobra 1944. godine.

Nove komunističke vlasti hapse i likvidiraju političke protivnike, a beogradsku omladinu mobilišu za odlazak na Sremski front. Uprkos ogromnim razaranjima i opštoj nemaštini, Beograd je lagano počeo da se oporavlja od teških posledica rata i okupacije. Obnavljaju se porušeni privredni objekti i grade novi, naročito industrijski kapaciteti (pre svega u oblasti metalne, hemijske i elektro industrije), razvija se saobraćaj, obnavljaju se i proširuju kulturne i prosvetne institucije. Na političkom planu, donošenjem Deklaracije o proglašenju FNRJ kao savezne države republičkog oblika, 29. novembra 1945. godine, ukinut je monarhijski oblik vladavine u Jugoslaviji i zvanično započela komunistička vladavina Josipa Broza Tita. Proglašenjem Ustava FNRJ 31. januara 1946. godine, ustanovljena je socijalistička državna zajednica jugoslovenskih naroda i započela nacionalizacija imovine predratnih industrijalaca.

Zahvaljujući specifičnoj politici Jugoslavije pod vođstvom Josipa Broza, Beograd je postao značajan međunarodni, politički, kulturni, sportski i privredni centar. U njemu su održani važni međunarodni skupovi: Prva konferencija šefova i vlada nesvrstanih zemalja, 1961. godine, zatim Konferencija o evropskoj bezbednosti i saradnji (KEBS), Konferencija UNESKA, Godišnja skupština banke i Međunarodnog monetarnog fonda, Šesti UNKTAD, kao i niz kulturnih, sportskih i drugih manifestacija.

Da na unutrašnjem planu ima problema pokazali su studentski nemiri 1968. godine (usmereni protiv nerealnih socijalnih razlika i samovolje birokratskog aparata), a zatim i nacionalni momenat 1974. godine. Donošenjem Ustava iste godine država je krenula putem konfederacije. Nerešeni nacionalni, etnički, politički, ekonomski i drugi problemi u zemlji, doveli su do raspada Jugoslavije 1991. čime je okončan najduži period mira na Balkanu u XX veku. Od 1992. godine Beograd je prestonica SR Jugoslavije, koju čine Republika Srbija i Republika Crna Gora.

Oslobođenje Beograda

Buđenje nacionalne svesti i događaji oko seče knezova doveli su do podizanja Prvog srpskog ustanka 1804. godine. Ustanak pod vođstvom Karađorđa imao je od samog početka za cilj i oslobađanje Beograda. Posle dve godine borbi, grad je osvojen 8. januara 1806. godine. Oko 25.000 srpskih ustanika pod vođstvom Karađorđa Petrovića grad je zateklo u ruševinama. On postaje prestonica tek oslobođenog dela Srbije i simbol slobodarskih tradicija njenog stanovništva. Po obnovi on postaje i značajan privredni, trgovački i kulturni centar. U njemu je već 1807. godine zasedao Praviteljstvujušći sovjet (srpska vlada), a od 1811. godine tu se nalaze i prva ministarstva. Iz Vojvodine i drugih krajeva dolaze viđeniji ljudi i intelektualci, među kojima Sima Milutinović i Dositej Obradović, koji je 1808. godine osnovao prvu Veliku školu.

Dinamičan razvoj Beograda prekinut je turskim osvajanjem 1813. godine, a represalije koje su usledile dovele su do ustanka 1815. godine. Vođa ustanka, knez Miloš Obrenović, uspeo je da unese više diplomatije u odnose sa Turcima. On u Beograd, uz određene povlastice, sve više naseljava srpski živalj sa juga, pa Turci, gotovo u bescenje, počinju da prodaju imanja i kuće. Turci su zadržali tvrđavu, dok je varoš pripala Srbima. U gradu se podižu prvi značajni objekti: Konak kneginje Ljubice, Saborna crkva, dvorski kompleks u Topčideru… Sem svoje privredne funkcije Beograd je postao i značajno kulturno središte. Iz Kragujevca 1835. godine je preneta štamparija i počele su da izlaze “Novine srpske”. Otvorena je Bogoslovija, prva gimnazija i grad postaje utočište brojnih kulturnih stvaralaca tog vremena poput Vuka Karadžića, Sterije Popovića, Joakima Vujića, Dimitrija Davidovića i drugih.

Prisustvo turske vojske u tvrđavi sputavalo je razvoj Beograda. Međutim, događaji oko ubistva jednog srpskog dečaka na poznatoj Čukur česmi, kada je došlo do bombardovanja grada izvan vojnog šanca, bivaju povod da se počne pregovarati oko definitivnog odlaska turske vojske iz srpskih gradova. Posle vladavine od 346 godina, Turci 18. aprila 1867. godine definitivno napuštaju Beograd, a knez Mihailo Obrenović preseljeva prestonicu iz Kragujevca.

To je bio novi podsticaj bržem privrednom i kulturnom razvoju grada. U drugoj polovini XIX veka izvršena je i njegova urbanistička i ostala evropeizacija. Centralni položaj imala je ulica Kneza Mihaila, najkraća veza između tvrđave i varoši. Ona ubrzo postaje i najvažniji trgovačko poslovni centar, kakvu je ulogu i danas zadržala. Stare zanate zamenjuje industrija, a trgovinu i saobraćaj pospešuje izgradnja pruge Beograd-Niš 1884. Grad dobija struju, tramvaj, parobrodsko društvo i značajne naučno kulturne ustanove (Velika škola 1863, Narodno pozorište 1869…).

Turska i austrijska vladavina

Turci su znali da je Beograd najveća prepreka u osvajačkim pohodima ka Srednjoj Evropi. Posle pada Smedereva, 1440. godine, Beogradsku tvrđavu opsedala je turska vojska sa preko 100.000 ratnika, na čelu sa sultanom Muratom II. U želji da osvoje grad Turci su na Avali podigli utvrđenje Žrnov, odakle su osmatrali i kontrolisali okolinu. Gotovo čitav jedan vek Beograd je odolevao turskim napadima. Konačno, Turci su pod vođstvom sultana Sulejmana Veličanstvenog, 28. avgusta 1521. godine, uspeli da osvoje Beograd – bedem hrišćanstva i ključ odbrane cele Ugarske. Grad je srušen i spaljen, a put ka Zapadnoj Evropi otvoren.

Pomeranjem granice na sever, menja se strateški položaj Beograda, i u narednih 150 godina, on postaje relativno miran grad sa značajnijom trgovačkom i saobraćajnom funkcijom. Iz Smedereva je preseljeno sedište sandžaka i počinje njegova intezivnija izgradnja. U tek obnovljenom gradu orijentalnog izgleda, sve više cveta zanatstvo i trgovina. On je stecište trgovaca iz Dubrovnika, Venecije, Grčke i Austrije, kao i zanatlija: Turaka, Jermena, Cigana i Srba. Od zanatlija isticali su se abadžije, aščije, puškari i drugi. Pored čaršije podignuti su i brojni karavan-saraji, bezistani i džamije. Grad je izašao iz okvira ranijih granica i rovova i počinje sve više da se širi duž poznatih trgovačkih puteva koji su vezivali Istok sa Evropom. Svoj najveći uspon pod Turcima, grad dostiže u XVII veku, kada broji 100.000 stanovnika i zaostaje samo za Carigradom.

Krajem XVII veka u Beogradu hara kuga, što uz požare i pobune janičara, dovodi do njegove stagnacije. Posle 167 godina relativno mirnog razvoja, grad postaje meta ratnih sukoba. Nakon turskog poraza pod Bečom, septembra 1688. godine, Austrijanci su zauzeli Beograd. Turci ga, posle dve godine, vraćaju u svoje ruke, ali je grad iz ovih sukoba izašao razoren, a njegovo stanovništvo, zbog saradnje sa Austrijancima, izloženo ubijanju, progonu i pljačkama. Posle toga Beograd je ponovo pogranična varoš, i to sve do 1717. godine, kada ga Austrijanci pod vođstvom princa Evgenija Savojskog ponovo zauzimaju. Tada se na mestu već porušene Beogradske tvrđave gradi nova prema zahtevima savremenih vojno-strateških zahteva.

Austrijska vladavina Beogradom u periodu od 1717. do 1739. godine označena je pravom transformacijom grada, jer on gubi dotadašnje tursko-istočnjačke crte i poprima obeležje srednjevekovnog grada. Pored tvrđave izgrađen je i veliki broj novih zdanja. Oživljava trgovina, a u njega se sve više doseljavaju Mađari, Nemci, Francuzi, Česi i drugi. Pri ponovnom turskom zauzeću, 1739. godine grad biva izložen razaranju. Turci ruše austrijske kasarne i objekte, kao i kuće, a mnoge crkve pretvaraju u džamije. On ponovo postaje varoš orijentalnih obeležja i to sa pograničnim položajem, jer je Beogradskim mirovnim ugovorom granica povučena na reci Savi.

Na drugoj strani, Zemun poprima pogranični značaj na austrijskoj teritoriji. Dobija poseban status u okviru Vojne granice i takvi uslovi mu omogućavaju da razvije privredu: trgovinu, zanate, brodarstvo i ribarstvo. Jača građanski stalež, podižu se utvrđenja, državne zgrade i crkve. Iz tog vremena potiču kuće kao što su: Karamatina, Ičkova i kuća Dimitrija Davidovića. Srpska osnovna škola je otvorena 1745. godine, a u gradu rade i slikari i drugi kulturni stvaraoci.

Krajem XVIII veka, bilo je nekoliko bezuspešnih austrijskih pokušaja da se, uz pomoć Srba, domognu Beograda. Potpisivanjem Svištovskog mira 1791. godine, Austrijanci se povlače u Zemun, a janičarima se zabranjuje ulazak u beogradski pašaluk. Posle pogibije Mustafa-paše, 1801. godine, janičari uspostavljaju svoju vlast u gradu i okolnim selima. To je bilo vreme potpunog bezvlašća, janičarskog nasilja i pljački. Ono je bilo završeno poznatom sečom knezova i drugih viđenijih Srba, što je bilo povod za podizanje ustanka.

Srednjevekovni srpski Beograd

Srpska vladavina Beogradom počinje 1284. godine, kada srpski kralj Dragutin kao zet i vazal mađarskog kralja Ladislava IV dobija na upravu Mačvu sa Beogradom. To je bio period intezivnog naseljavanja srpskog življa i jačanja uticaja Srpske pravoslavne crkve. Tu je Dragutin imao svoj dvor. Novosagrađena Saborna crkva, bila je oličenje snage i bogatstva mlade srpske države. Smrću kralja Dragutina na presto dolazi njegov brat Milutin, koji kratko vreme vlada Beogradom, jer grad, 1319. godine, osvajaju i do temelja ruše Mađari. Porušeni i zapusteli grad postaje pogranična baza ugarskom odupiranju širenju srpske države sa juga, u vreme cara Dušana. U takvom stanju Beograd dočekuje XV vek, kada na istorijsku scenu Evrope stupaju Turci, nova velika osvajačka sila.

U želji da se što spremnije odupru turskoj najezdi i na Savi i Dunavu imaju jako uporište, Mađari dozvoljavaju izgradnju Beograda za vreme despota Stefana Lazarevića. On je Beogradom vladao od 1403. do 1427. godine, i to je vreme pravog procvata grada. Beograd je ne samo prestonica srpske države, već i najvažniji privredni, kulturni i verski centar. Grade se: Mitropolitska crkva, nova tvrđava (citadela), despotov dvorac, bolnica i biblioteka. Trgovci dobijaju povlastice i dolaze bogati i sposobni ljudi, koji doprinose prosperitetu grada. Pretpostavlja se da je grad tada mogao brojati 40-50 hiljada žitelja.

Despotov naslednik Đurađ Branković, bio je prinuđen da grad preda Mađarima, a on po ugledu na beogradsku, podiže Smederevsku tvrđavu. U vreme stogodišnje ugarske vladavine izmenjena je celokupna struktura stanovništva i izgled samog grada. Grad počinje naglo da stagnira, a potisnuto srpsko stanovništvo živelo je u predgrađu i njemu nije bio dostupan Gornji grad. Ugarski kralj Sigismund sve više naseljava mađarsko stanovništvo i širi uticaj katoličke crkve.