Crveni fenjeri

Kakav li je to samo prizor bio?! Svake nedelje, utorkom i petkom grupa devojaka pod punom večernjom opremom, sa mnogo šminke, kovrdžanim ili ispeglanim punđama, pod pratnjom žandara šeta ulicama Beograda ne obazirući se na pogrdne povike i dobacivanja „uzornih žena“. One su prostitutke i idu na redovni lekarski pregled!

Prvi pisani zapisi o prostituciji datiraju iz vremena 4.000 godina pre Hrista (ne kaže se džabe da je to „zanat najstariji“). Najstarija javna kuća kod koje su sačuvani podaci bila je u gradu Uruku u Sumeriji. Srbija po ovom pitanju verovatno nije zaostajala za svetom. Stvar je u tome što kod nas nisu ostali nikakavi pisani tragovi. Ipak, ako se zna koliko su često ovim krajevima prolazile vojske, onda ni „pratilje logora“ nisu bile strana pojava na ovim prostorima. Iako su se kasnije, početkom 20. veka, osamostaljivale i svojim zanatom zarađivale više, nijedna od njih nije ostavila trag u literaturi, među umetnicima, baš kao ni njihove mušterije iako se veruje da je među njima bilo i najznamenitijih Srba.

Prvi pisani tragovi o prostituciji u Beogradu potiču iz XIX veka. „Crveni fenjeri“ najpre su se upalili u neposrednom susedstvu prestonog grada – u Zemunu u Ulici Ribarskoj. Kad su se preselili u Beograd zasvetleli su na Dorćolu u Vidinskoj i u Ulici Cara Dušana, a zatim i u drugim varoškim kvartovima – bordela je najviše bilo u Savamali (današnja galerija „Manakova kuća“ bila je jedna od prvih beogradskih harema i poznato leglo kurtizana), a iz policijskih izveštaja o racijama se vidi da je prostitutki bilo i na Vračaru i u Terazijskom kvartu. Oni koji su hteli da prođu jeftinije, „prodavačice ljubavi“ tražili su gde i danas – ispod Zelenog Venca i blizu takozvanog „Picinog parka“ kod Ekonomskog fakulteta.

Stav države prema prostituciji u Srbiji nije se menjao vekovima – ona je bila ilegalna, a devojke koje su se njome bavile bile su kažnjavane i proterivane. Ipak, „zanat najstariji“ ništa nije moglo iskoreniti. Samo što je u Parizu i Beču imao romantičarski, skoro mistični oreol, a kurtazine su smatrane muzama umetnika, a u Srbiji se vezivao za izveštaje o epidemijama tripera, gonoreje i sifilisa.

Sredinom XIX veka, vlasti su pokušale da nešto promene legalizujući pojavu. Iz tog perioda potiče i pomenuta „fešta“ sa početka ovog teksta jer su prostitutke bile dužne da dva puta nedeljno odlaze na lekarske preglede. Ministar „vnutrenih dela” je 10. decembra 1871. godine, pod brojem 10072, po Knjaževini razaslao raspis „javni rad bluda i bludionica“. Tada je u Beogradu počeo da radi prvi bordel (kupleraj) ubrzo u narodu prozvan „zavod za ljubav“. Pisalo se i o ekskluzivnim kurtizanama koje su iz austrogarskih zemalja dolazile na dvonedeljno „gostovanje” u Beograd.

Crvene fenjere, bar zvanično, pogasio je general Živković 1929. u vreme Šestojanuarske diktature, a zahtevi javnosti za ponovnu legalizaciju kako bi se izbeglo širenje zaraznih bolesti koje su 1935. u Beogradu izazvele strašnu epidemiju tripera i gonoreje od kojih su, zaražena zajedničkim rubljem i sanitarijama, oboljevala čak i deca, do danas nije dobio pozitivan odgovor.

Share on FacebookShare on TumblrTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on RedditPrint this pageEmail this to someone

Zlatna moruna

Legendarna kafana u neposrednoj blizini pijace Zeleni venac na uglu ulica Kraljice Natalije i Zeleni venac danas je kineska prodavnica. Džidža bidže su posvuda, čak i lampion krasi ulaz. Više nema ni spomen ploče koja je potsećala da je tu nekad bila kafana. I to kakva kafana! Ne toliko čuvena po iću i piću, ali verovatno i po tome, već što su se tu okupljali pripadnici „Mlade Bosne” još onomad, u osvit Prvog svetskog rata. Prilike pred Prvi svetski rat su vodile ka ujedinjenju južnoslovenskih naroda, a Austrougarska je bila najveća pretnja. Tako su se formirale narodno – revolucinarne grupe „Mlada Bosna”, „Narodna odbrana” i „Crna ruka”.

Austrougari su imali, slobodno ćemo napisati, „poseban” odnos prema južnoslovenskim narodima. To se ogledalo i u tome što ženu nadvojvode i prestolonaslednika Frnaca Ferdinanda, inače pripadnicu češke aristokratske porodice, Sofiju Hotek nikad nisu priznali za zakonitu suprugu budućeg kralja. Baš zato, njihova deca nisu imala prava na presto, a Ferdinand je mogao da se pojavljuje sa suprugom jedino kao vojno lice. Onda je odlučio da ode sa svojom izabranicom u Sarajevo, baš na važan srpski datum – Vidovdan. Na vojnu smotru. Opasna provokacija za Srbe. Fatalna odluka za Ferdinanda. Upozoravali su ga da bi moglo da dođe do nereda. Nije mario.

U kafanu „Zlatna moruna” je na ime Nedeljka Čabrinovića stiglo pismo iz Bosne sa vešću zagrebačkog lista „Srbobran” o dolasku Franca Ferdinanda u Sarajevo. Tako je ime kafane ušlo u istoriju kao mesto okupljanja tri mladobosanca –Trifka Grabeža, Gavrila Principa i Nedeljka Čabrinovića. Priča kaže da je Princip bio najlošiji strelac, ali da je, eto, baš kad je trebalo, promenio tok istorije. Ostatak priče znate. Sada znate i da je „Zlatna moruna” otpivala u nepovrat, čini se. A do skora je bila kafana. Baš danas, na Principov rođendan, valja podsetiti Beograđane da je tu bila značajna „institucija” u Srba. Jedna od kafana gde su se donosile odluke. Izgleda da se niko od zvaničnika ovog grada nije potrudio da je sačuva, da sačuva uspomenu na to davno vreme, na te bundžije koji bi danas upotrebom moderne terminologije imali moderno zvanje – teroristi. Možda baš zato što se sve menja, neko je odlučio da treba promeniti i namenu ovog lokala. U skladu sa terminologijom. Kinezi su, očigledno, dobro platili za „Morunu”.

Share on FacebookShare on TumblrTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on RedditPrint this pageEmail this to someone

Dušanovac

Dušanovac je naselje nastalo početkom 20.veka, poniklo na obalama nekadašnjeg Mokroluškog potoka (danas ulica Stefana Prvovenčanog, Autoput) i kraju oko današnje Ustaničke ulice. Pre naseljavanja, na ovom području su se prostirala poljoprivredna imanja.

Prvi stanovnik ovog kraja bio je političar Dušan Spasić koji je tu imao plac na kom je sazidao letnjikovac gde je nameravao da provodi slobodno vreme i odmore. Međutim, ubrzo su oko njegove vikendice nikle i druge kuće koje su seljaci prodavali došljacima po veoma povoljnim cenama. Za samo nekoliko godina stvorilo se jezgro naselja, i već sredinom 1911. na Dušanovcu je bilo preko 60 porodica. Dušan Spasić se od samog početka izuzetno zalagao za uređenje i organizovanje naselja, pa je ubrzo i bio porglašen za prvog predsednika Društva za unapređivanje i ulepšavanje naselja. Zanimljivo je da su žitelji svoj kraj počeli da nazivaju upravo po njemu – Dušanovac.

Glavnoj ulici nadenuto je ime Vojvode Gligora (danas Ustanička), koja je godinama bila krivudava, potpuno neuređena i prašnjava, a okruživale su je i brojne okolne uličice. U to vreme nije bila jasna razlika između Dušanovca i Voždovca, ali je okvirna granica bila, baš kao i danas, Kumodraška ulica.

Na Dušanovcu je preovladavala sitna zanatska privreda koja je bila dovoljna samo da pokrije lokalno tržište, ali je u izvesnoj meri bila zastupljena i poljoprivreda koja se ogledala u obrađivanju bašti i manjih zemljišnih parcela, vinograda, voćnjaka, kukuruzišta. Interesantno je da su bili zastupljeni i kravarstvo i mlekarstvo, zbog velike potrebe gradskog i prigradskog stanovništva mlekom i mlečnim proizvodima. Na Dušanovcu se nalazio i čuveni Kovačević mlekarnik. Najznačajniji događaj za procvat privrede ovog kraja bilo je otvaranje pijace sredinom 30-ih godina, koja je buila centralna za Dušanovac, ali i širi region.

Tokom 20-ih i 30-ih godina neki bogatiji preduzetnici su stvarali i veće privredne kuće u ovom kraju. Na uglu Vojvode Gligora (Ustanička) i Gospodara Vučića nalazila se ciglana koja je bila u vlasništvu gazda Tešića. Ona je nakon izvesnog vremena prestala da radi, a pretvorena je u javno kupatilo u žargonu prozvano Tešića kupatilo. Peći koje su se koristile za pečenje cigli tada su poslužile za zagrevanje vode.

Share on FacebookShare on TumblrTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on RedditPrint this pageEmail this to someone

Žrnov

Nekada se na mestu gde danas ponosno stoji spomenik Neznanom junaku na Avali čvrsto uzdizao srednjovekovni grad-tvrđava Žrnov ili Žrnovan. Gde su danas ostaci Žrnova, za koji više od polovina Beograđana čak ne zna ni da je postojao? Davne 1934. godine kralj Aleksandar Karađorđević, brutalno ga je uništio, sravniši ga sa zemljom, zanavek ga poslavši u zaborav. Zašto?

Arheolozi tvrde da je Žrnov, grad na najvišem vrhu Avale, bio jedno od šest najvažnijih utvrđenja Srbije, kao i da je zlatno doba imao u vreme Srpske despotovine, a da je podignut na zahtev despota Stefana Lazarevića. Navodno je izgrađen na temeljima stare rimske osmatračnice, a ime je dobio po žrvnju koji je služio za meljenje rude nalažene u podnožju brda.

Žrnov sredinom XV veka biva obnovljen i pod Turcima dobija ime Havala što znači smetnja, prepreka, pa odatle i naziv jedine beogradske planine Avala. Avala je za Osmanlije predstavljala „pravu razbojničku kulu, olovom pokrivenu sa koje su gospodarili beogradskom okolinom, koju behu gotovo opustošili”. Vremenom, utvrđenje gubi bilo kakav strateški značaj, i negde od XVIII prepušteno je zubu vremena.

Premda neprocenjiv za srpsku istoriju, kralj Aleksandar je rešio da minira ostatke grada kako bi se podigao kompleks spomenika Neznanom junaku po nacrtu čuvenog vajara Ivana Meštrovića. Kralj je Meštrovićeva izuzetno cenio, te je njemu bila prepuštena ne samo gradnja nekoliko kapitalnih spomenika koji su ukrasili ondašnji Beograd, ali i predratnu Kraljevinu Jugoslaviju.

Meštrović je te kobne 1934. godine dobio odrešene ruke, novac i moć da spomenik izgradi po svojim sopstvenim estetskim i simobilčkim kriterijumima, prisvojivši svoje dugo željeno „belo platno” na kom će spomenik da nikne. Interesantno je da njegovo rešenje, iako prvobitno predstavljeno kao originalno delo, u stvari predstavlja izmenjenu kopiju grobnice persijskog cara Kira.

Beogradska čaršija bila je zatečena i šokirana, međutim brojni apeli javnosti nisu urodili plodom, te je bez ijednog logičnog opravdanja, Žrnov bez traga nestao 19. aprila 1934. godine. Interesantno je da je uoči poslednjeg miniranja stare tvrđave otkriven sloj iz rimskog razdoblja, gde su pronađeni cisterna s pitkom vodom kao i peć za pečenje hleba. Na novopečenim ruševinama fotografisao se sam kralj, a po koji kameni ostatak prenet je u podavalsko selo Beli Potok.

Ni dan danas ne postoji realno objašnjenje za temeljno uništavanje ostataka beogradske istorije, osim hirovitosti jugoslovenskog monarha i duboke privraženosti masonima koji su navodno glavni krivci za nestanak Žrnova. O čemu se, naime, radi? Kralj Aleksandar i Meštrović su bili osvedočeni masoni, a srpska prestonica Beograd je u vreme kraljevine Jugoslavije smatrana je značajnim uporištem svetske masonerije. Navodno je upravo po njihovom nalogu sagrađen mauzolej na najvišoj tački Avale, na vrhu sa istaknutom piramidom, glavnim masonskim obeležjem. U prilog ovoj pretpostavci ide i podatak da je ceremoniju otvaranja spomenika jugoslovenski monarh otpočeo držeći srebrni čekić u ruci, koji spada među osnovne simbole alatke kod masona.

Nešto logičnije, ali nedovoljno jako objašnjenje za vandalski čin rušenja starog grada jeste kraljeva manijakalna opsesija jugoslovenstvom koje je simbolizovano u „Karijatidama” – kamenim skulpturama žena u narodnim nošnjama iz šest Banovina kraljevine Jugoslavije. Simbol srpstva – grad Žrnov morao je da ustupi mesto spomeniku novog svetskog poretka, i Aleksnadar je kao jugoslovenski, a ne srpski kralj to oberučke prihvatio. Osnove kompleksa svečano su otvorene na Vidovdan 1934. godine, a čitav je završen tačno četiri godine kasnije, što kralj Aleksandar nije ni doživeo, stradavši u atentatu u Marselju.

Za kraj, prenosimo interesantan zaključak iz knjige „Žrnov, srpski Avalon” istoričara Radovana Damjanovića: „Srpski prostor posebno oko Beograda je prepun brda, zašto se spomenik nije zidao na praznim planinskim vrhovima, ili je to, jedna od akupunkturnih tačaka srpske zemlje koje ne smeju da ostanu nepokrivene!?”

Share on FacebookShare on TumblrTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on RedditPrint this pageEmail this to someone

Beogradska mumija

Ima u svetu i bolje očuvanih i bogatijih mumficiranih ostataka. Ipak, samo je jedan Nesmin – beogradska mumija! Misteriozni gost je bio izložen u „Sali mumije” gde su ljudi mogli da ga vide i razgledaju njegov bogato ukrašen kovčeg. Ipak, ovo nije bio kraj njegovog puta. Mumija je često premeštana, a tokom bombardovanja Beograda u I svetskom ratu značajno je oštećena. A onda joj je desilo nešto zbog čega je stradala još i više – ljudi su na nju zaboravili.

Tek 1986. godine neko je se setio – tada je pozajmljena Galeriji umetnosti nasvrstanih zemalja „Josip Broz Tito” u Podgorici. Tri godine kasnije Katedra za arheologiju Bliskog istoka Filozofskog fakulteta u Beogradu zatražila je da se mumija ustupi njima. Tako se ona vratila u Beograd u kome se konačno skrasila.

Početkom XXI veka rešena je i još jedna misterija – iščitavanjem hijeroglifa konačno je otkriveno ime ovog mumificiranog stanovnika srpske prestonice – Nesmin ili „onaj koji pripada bogu Minu”. Otkriveno je i da je Nesmin bio sveštenik, da je poticao iz Akhmina i da je bio zadužen za oblačenje statue božanstva u hramu boga plodnosti Mina. Istraživanja su dokazala i da Beogradska mumija potiče iz perioda oko 300. godine pre nove ere.

Ipak, izgleda da Nesmin još uvek može da iznenadi – ustanovljeno je da papirusni svitak otkriven blizu njegovog srca predstavlja jedan od retkih primeraka najpotpunije verzije tajanstvene egipatske „Knjige mrtvih”, pa izgleda da ovaj „Beograđanin” može imati i planetarni značaj.

Share on FacebookShare on TumblrTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on RedditPrint this pageEmail this to someone

Hotel Srpski kralj

Nekada je na ulazu u Kalemegdan, raniji turski grad, a danas park, postojao hotel pod nazivom Srpski kralj. Ta zgrada je za ono doba bila vrlo ugledna. Podignuta je početkom šezdesetih godina XIX veka. Dogodilo se to još pre predaje gradova Srbima, jer je zabeleženo da je poslednji beogradski paša ulagao čak i protest što je novoj kafani, prvoj kući od gradske kapije, dato tako izazivačko ime. A Srbi u to doba još nisu ni imali kralja, nego samo kneza.

Beogradski hroničar Branislav Bušić tvrdi da je kao odgovor sa srpske strane, na ovaj pašin protest, kafani, koja je u susedstvu ove, a opet na domaku beogradskih bedema malo zatim podignuta, dato ime Srpska kruna, jer mesto gde je podignuta kafana „Srpski kralj“ ili bar neposredna okolina ove kafane vezana je bolnim sećanjem sa počecima našega oslobođenja. Tu, na tome mestu, Turci su naticali na kolje naše grešne ustanike. Tu su izlagali žrtve na ugled kada bi u gradu izvršili smrtnu presudu.

„Srpski kralj“ je od svog osnivanja bio kafana otmene i probrane publike. Taj renome mu je naročito stekao dugogodišnji zakupac Urošević čija se kćer udala za dr Stejića. Uvek je to bila tiha, pristojna kafana. U njoj se kretalo odmereno, sve je bilo pažljivo, te je, u stvar,i više ličila na nekakav klub nego na kafanu. Sa zadovoljstvom su je posećivali Radović, predsednik Kasacionog suda, Đoka i Jefta Pavlović, ugledni trgovac Talvi, doktor Stejić, braća Rašić i još nekoliko notabiliteta. Nad kafanom je bio čist i vrlo prijatan hotel koji su posećivali najviše stranci.

Kasnije je ovo imanje otkupila Vračarska zadruga, i ona je, posle Prvog svetskog rata, podižući još dva sprata i vršeći iz osnova preuređenje i prepravke i svih ostalih prostorija, dala prestonici ugledan hotel i restoraciju. Ovaj hotel je srušen za vreme bombardovanja 1941. godine.

Share on FacebookShare on TumblrTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on RedditPrint this pageEmail this to someone

Novi Beograd

Ideja i izgradnja Novog Beograda nisu počeli 1948. godine, već više od deceniju ranije. Na njegovom tlu Beograđani su prvi put ugledali novo svetsko čudo, televiziju, i to u međuratnom periodu, a postoji i objašnjenje numeracije blokova. Planiran kao nova i reprezentativna prestonica, Novi Beograd je najmnogoljudnija i najkontroverznija opština regiona, bogatije istorije nego što mnogi naslućuju

Kroz dugi niz vekova, između Bežanijske kose i Beogradskog grebena, trasa korita reke Save pomerala se, polako ali sigurno ka današnjem Ušću. Močvarno tlo Novog Beograda zapravo je zaostavština savskih pomeranja, njenog napuštanja korita i zasipanja svoje doline, sve dok je Kalemegdanski rt nije zaustavio. U različitim trenucima davne prošlosti, Sava je tekla kroz svaki deo današnjeg Novog Beograda i stvorila močvarno tlo na kome je kasnije nikao novi grad.

Kako svedoče stare karte Beograda, prostorom današnjeg Novog Beograda tekli su plovni kanali, još u rimsko doba. Ne tako davno, svedoče austrijske karte, potok Dunavac presecao je močvaru i ulivao se baš u ušće Save u Dunav. Sve do neposredno pred Drugi svetski rat, Beograd je bio bogatiji za još jednu adu, Adu Vrbak. Njena jedina zaostavština danas je vrbak, šumarak vrbe, od keja ispred hotela Jugoslavija do Ušća, a nekadašnji rukavac čijim zasipanjem je nestala i ada, sada je šetačka staza.

U neposrednoj blizini nalazilo se i čuveno beogradsko kupalište, plaža Nica. Prva beogradska peščana plaža naziv je dobila po obližnjoj kafani i prostirala se na levoj obali Save, između Brankovog i Starog savskog mosta. Imala je ljuljaške, ringišpil, kabine za presvlačenje i s nje je više od 100.000 Beograđana letnji spas od vrućina nalazilo u Savi, s pogledom na Beograd, sve do 1938. godine.

Iako je zvanična godina izgradnje posleratna 1948, prvo nasipanje novog grada starije je za čitav jedan rat i državu. Prvi koji su nasipali Novi Beograd, još 1938. godine, bili su Danci, i to profesionalni građevinski radnici. Svečano su otvoreni radovi na nasipanju leve obale Save 20. maja te godine, sa nadom da će se tu ponosno dići „veliki i lepi Novi Beograd“. Danske firme predstavile su ideju nasipanja i osnivanja planskog naselja na drugoj strani obale Save.

Projekat je obuhvatao zemljište od oko 720.000 kvadrata, i iscrpan elaborat s planom novog naselja predat je gradonačelniku Beograda. Beogradska opština videla je priliku da popravi higijenske prilike prestonice, osposobi veći deo vodoplavnog terena na levoj obali Save, da se zemljište uredi i naspe da bi se kasnije prodalo investitorima za gradnju, uz garanciju da bi se zarad javnog interesa besplatno ustupio dobar deo zemljišta za podizanje gimnazije, zgrade pošte i telegrafa, poreske uprave i drugih potrebnih zgrada. Ozbiljan i dobro promišljen dogovor je postignut i nasipanje je počelo 1938. godine, kada je bagerski broj i morska lađa – danski Sidhavn, sa Đerdapa uplovio u Beograd. Ime Novi Beograd prvi put je zabeleženo 1924. godine, a nosila ga je kafana na Tošinom bunaru.

Na prostoru Novog Beograda prvi su nikli Staro sajmište, Zemunski aerodrom s radničkim naseljem i naselje Tošin bunar, okruženi njivama i vinogradima, močvarama i barama. U okolini su vremenom nicale kuće, pa i mala naselja. Još januara 1930. pokrenut je list Novi Beograd, da bi se 1932. osnovalo „Udruženje za ulepšavanje leve obale Save – Novi Beograd“. Članovi udruženja otkupljivali su od bežanijskih seljaka parcele na obali, a ustanovili su i pravila ulepšavanja. Divlje naselje između današnjeg Hajata i Crown Plaze nazvali su Novi Beograd, da bi Drugi svetski rat dočekalo kao legalno naselje sa 3.000 stanovnika.

Novi Beograd se u planovima pojavljuje 1923. godine kao vizija opštinskog arhitekte Đorđa Kovaljevskog. Zatim su ga grandioznog sanjali bečki arhitekti, da bi ga na praznom prostoru Bežanijskog polja, na praznom papiru na kome je jedini ucrtani referent Beogradska tvrđava, planski rešavali arhitekte i urbanisti nakon Drugog svetskog rata, počevši od arhitekte Nikole Dobrovića. Plan koji je beogradska opština poverila za izradu arhitekti Dragiši Brašovanu čak sedam godina ranije, praktično je pao u zaborav u posleratnoj istoriografiji. Mnoge od tema koje su i dalje otvorene u beogradskom planiranju (izmeštanje železničke stanice, spuštanje grada na obalu, budući „city“ itd) predstavio je Brašovan predratnim planom.

Iako oni koji nisu rođeni i odrasli na Novom Beogradu, a čak i mnogi koji jesu, veruju da njime vlada haos i da u raspodeli blokova nema baš nikakvog reda, nije sasvim tako. Za početni blok u planiranju i izgradnji posleratnog Novog Beograda, uzet je blok 1, u kome se nalazi Fontana. U vreme numerisanja već je bio izgrađen deo od Fontane ka Paviljonima, pa su prvi i numerisani, redom, od broja 2 do 8. Zatim su u planu bili blokovi uz Dunav do Ušća, označeni brojevima 9 do 15. Usled pojave doblokova, dodavani su 9 a, 9 b i slično. Numeracija je nastavljena od Ušća, Savom, do Starog železničkog mosta. Između Save, Milentija Popovića i pruge numerišu se redom, od 16 do 20. S druge strane nižu se blokovi od 21 do 39.

Oko pruge slede prva tri bloka iz grupe 40. Blokovi 44 i 45 su prvi zidani iako su na kraju. Unutrašnjim blokovima je data numeracija u grupaciji 60, a novim savskim 70. Naizgled planski koncept, još više je narušen i zapetljan ubacivanjem novih blokova u poznoj fazi izgradnje. U numeraciji blokovi 71 i 72 zapravo ne postoje, već pripadaju naselju Dr Ivana Ribara koje je dugo čekalo na upotrebnu dozvolu jer je namena zemljišta zelena površina. Od blokova iz osamdesetih godina prošlog veka postoji samo blok 70, koji je jedan od najvećih, a blok 70 a je njegov produžetak.

Beograđani su izgleda uvek imali neku posebnu vezu s vazdušnim saobraćajem. Prva domaća avio-kompanija Aeroput osnovana je još 1927. godine. Poručnik pilot-lovac Bajda i inženjer Sondermajer izveli su prvi let na izviđačkom avionu, iz Pariza do Bombaja, da pokažu Beograđanima da je vazdušni saobraćaj bezbedan. Usled nevremena jedva im je pošlo za rukom, ali maja 1927. na beogradskom aerodromu dočekalo ih je više od 30.000 oduševljenih Beograđana.

Prvi beogradski sajam izgrađen je 1937. godine i bio je tolika atrakcija da je u gradu koji je brojao 350.000 stanovnika sajmove posećivalo i više od 250.000 ljudi. Održavanje sajma bio je masovni događaj par excellence. Osnovalo ga je Društvo za zemaljske izložbe, a zemljište je dobilo od grada na korišćenje na 50 godina. Ugostio je paviljone vodećih zemalja sveta, Prvi međunarodni sajam automobila, Prvu međunarodnu vazduhoplovnu izložbu, nezapamćenu atrakciju skakanja padobranom (gde je prvi skakač bila devojka), Aeromiting, a pre Drugog svetskog rata Beograđani su se svečano, u sajamskim paviljonima, upoznali i sa svetskim čudom televizijom. Prvi televizijski snimak emitovan je u velikom paviljonu, a sniman u studiju na samom Sajmu. Sajam je bio otvoren svakodnevno od devet ujutru do 22 časa, dok je Zabavni park Sajma radio sve do ponoći. Nažalost, prostorni plan Sajma i sama lokacija savršeno su odgovarali kasnijoj užasnoj nameni. Bez puno muke, povlačenjem bodljikave žice, pretvoreni su u nacistički logor.

Share on FacebookShare on TumblrTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on RedditPrint this pageEmail this to someone

Turski Beograd

Ko bi beogradsku tvrđavu posmatrao iz Zemuna, Beograd je u to vreme davao pravu sliku jedne turske varoši, sa svojim kućicama pokrivenim ćeramidom, koje su se gubile u zelenilu vrtova i stapale sa visoravni, koja se uzdizala nad utokom brze Save u Dunav. Jednolikost i monotoniju te varoši prekidali su jedino beli, viti minareti, koji su se na sve strane mogli videti na toj visoravni, kao da su hteli demonstrativno da kažu: ovde Islam gospodari. Krajem dana, kada bi sunce zalazilo iza bežanijskih padina, tada bi Beograd, tada pravi turski grad, zablistao u sjajnom refleksu sa srebrnih vrhova bezbrojnih turskih džamija. A kada bi se sunce već smirilo i kada bi suton počeo da pada na varoš, tada bi se sa svih strana začuli tihi, elegični zvuci mujezinove pesme: Ala-ih akbir!

U ovom prizoru, u toj vernoj slici turskog istoka, među ovim bezbrojnim amblemima Islama, ničeg što bi odavalo da je ovo jedan hrišćanski grad, sem jednog jedinog zvona kod Saborne crkve, jedinog znaka hrišćanstva i pravoslavlja. Usamljen među ovim mnogobrojnim minaretima, on je izgledao kao neki obezoružani zarobljenik, opkoljen neprijateljskim stražama.

Od Kalemegdana, Kraljevog trga, sve do Dušanove ulice, pružao se turski kraj Beograda. To je bilo pravo tursko gnezdo. Uzani, krivi sokačići, jednospratne i dvospratne kuće – većinom u drvetu, sa doksatima u staklu i konkima, i sa mnogobrojnim prozorima obojenim omiljenom turskom bojom zelenom i poređanim u istočnjačkom stilu jedan do drugoga – nalazila su se skrivena od radoznalih pogleda, u prostranim baštama, ograđenim visokim zidom. Tek retko po koja kuća izbijala je na ulicu. To su većinom bile zgrade, za stanovanje muškaraca i prijem gostiju, takozvani selamluci. Turske hanume pak stanovale su u svojim golubijim čardacima, koji su se dizali u zelenilu vrta, u kome je cvetao badem i „šeftelija”, mirisan jasmin i đul, šarenile se lale i zumbul, šeboj i karamfil prosipali svoj opojni dah sladostrašća. Među cvetnim bademovim granama lepršale su se kumrije; njihovo monotono elegično gugutanje zvučalo je kao refren tihog haremskog života. Gore, na staklenim doksatima, mlade turske devojke vezle su na đerđefu, dok su se u bašti šiparice koje za jaš-mak i feredžu još ne behu dorasle, klackale na daski sa svojim hrišćanskim drugaricama, susetkama.

Iz svake turske bašte, mala vratanca – kapidžici – vodila su u susedno dvorište i to je išlo tako redom sve dalje i dalje, tako, da se kroz te kapidžike moglo da ide, čak u drugu i treću mahalu, a da se ne izađe na ulicu.

U ovom, isključivo turskom kraju živela je ovde-onde i poneka hrišćanska porodica, trgovačka ili činovnička. One su uglavnom stajale u dobrim, često i prijateljskim odnosima sa svojim muslimanskim susedima. Naročito prijateljski odnosi vladali su između turskih hanuma i hrišćanskih žena. Način života, i njino – slobodnije kretanje hrišćanskih žena neobično su interesovali turske žene, izazivali njihovu radoznalost i privlačilo ih hrišćanskim ženama. Njima je godilo, pa i laskalo, kada bi u svojim haremima, pored svojih turskih prijateljica, imale i po neku hrišćansku gospođu.

Na uglu svake druge, treće ulice, nalazila se po neka manja ili veća džamija, okružena grobovima, veoma zapuštenim, u travi i korovu.

Najživlji krajevi turskog Beograda behu Varoš Kapija, ulica Kralja Petra – Čaršija – Zerek i Dušanova, ulica. Naročita pak živost vladala je na Velikoj pijaci (Kraljevom trgu). To je bilo središte Beograda, tu je pulzirao život. Naročito živopisnu sliku u to vreme pružala je Velika pijaca; turske zaptije i nizami u fesovima, turske hanume zavijene u jašmake i ogrnute feredžama, turske muftije, i hodže u čalmama, stari Jevreji sa dugim bradama i još dužim kaftanima, jevrejske žene, sa šarenim svilenim mahramama obavijenim oko fesa, pokrivenog crnom kićankom, izgledale su kao cvet bulke, kad joj otpadnu cvetni listići krunice. Grkinje i Cincarke zabrađene, sa dugim zulufima sa obe strane uva, u svojim uzanim anterijama, građani u širokim čakširama i ćurčetu sa fesom na glavi; srpski žandari i vojnici u svojim uniformama; popovi u crnim mantijama i sa dugačkom kamilavkom na glavi, srpske žene u fistanu i libadetu sa fesom na glavi – eto ovakvu jednu živopisnu sliku pružala je Velika pijaca. Tek retko, po koja gospođa u evropskome odelu mogla se zapaziti u ovom prijateljskom šarenilu.

Prema Savi i Dunavu tadašnji Beograd se pružio sa jedne strane do Savamale, a sa druge do Dušanove ulice. To je bio najnaseljeniji kraj, u to vreme i centar varoši. Varoš Kapiju i Savamalu držali su u svojim rukama hrišćani, srpski i grčko-cincarski trgovci i zanatlije. Tu su se nalazili razni dućani, prema potrebi, zahtevu i ukusu toga vremena: bakalnice, boltadžinice, galanterijske radnje, magaze, lončarije, abadžijske i terzijske radnje, berbernice, simidžinice (pekare) itd.

Zerek (ulica Kralja Petra) i Dušanovu ulicu, behu za sebe rezervisali turski trgovci, pomešani sa Jevrejima. Tu su se ređali dućani sa carigradskom robom, terzije, papučari, bakali i bezbroj duvandžinica. Na ćepencima viđale su se gomile, čitave piramide od tankih, zlatno-žutih svilenih vlakana divnoga duvana, koji se otvoreno prodavao na oku. Malo dalje na ćepenku, povučeni u unutrašnjost dućana, klečali su križači duvana, koji su tu u „avanini” križali aromatične žute listiće, koji su svojim mirisom natapali celu ulicu. To je bilo srećno doba za pušače.

Život ekonomsko-privredni u starom turskom Beogradu bio je vanredno jednostavan. Novac je imao veliku vrednost, proizvodi su se dobijali u bescenje. Upamtio sam pričanje jednog Beograđanina iz tog vremena da je kao „čirak” poslat na pijacu da kupi namirnice za celu nedelju dana, dobio ciglo 30 para dinarskih i sa to basnoslovno malo novaca on je pokupovao sve i sa punom korpom raznih namirnica došao kući i još doneo kusur.

U to vreme jedna mala kuća mogla se kupiti u Beogradu za 100 groša, velika kuća za 4-5000 groša (oko 1000 dinara). Novac u prometu u to vreme bio je sav mogući; najčešće u čaršiji i na pijaci opticali su austrijski cvancik i kao veća moneta austrijski talir, onda ruske kopejke i ruske rublje i nešto malo turskog novca. Sitan novac bio je stari austrijski veliki bakarni dvadesetoparac u veličini potkovice i ruska kopejka.

U starom turskom Beogradu, najugledniji društveni položaj imale su stare cincarske i grčke porodice, među ovima naročiti ugled su uživale „hadžije”. Već sama titula jednog hadžije davala mu je pravo na izuzetna poštovanja. Te grčko-cincarske porodice živele su dosta povučeno i kod njih se mogao naći ponajveći komfor, u sravnjenju sa ostalim građanskim porodicama. U njihovim kućama nalazilo se dosta skupocene carigradske robe: svile, kadife i drugih skupocenih tkanina, skupocenih ćilimova iz Smirne i Anadola, finog bakarnog i srebrnog posuđa i mnogo raznih drugih dragocenosti i nakita.

Share on FacebookShare on TumblrTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on RedditPrint this pageEmail this to someone

Srpska akademija nauka i umetnosti

Pre Srpske kraljevske akademije postojalo je Društvo srpske slovesnosti i Srpsko učeno društvo. Društvo srpske slovesnosti je osnovano 31. maja 1842. godine, a 29. jula 1864. ustanovljeno je Srpsko učeno društvo, koje je, u stvari, bilo obnovljeno Društvo srpske slovesnosti.

Zakonom od 1. novembra 1886. godine osniva se Srpska kraljevska akademija kojoj pripadaju biblioteka, arhive, zbirke i imanje SUD. Srpska akademija nauka i umetnosti je od početka bila najviša naučna i prosvetna ustanova u Srbiji. Pod imenom Srpska kraljevska akademija postojala je od osnivanja 1886. do 1947, kad je promenila naziv u Srpska akademija nauka. Kasnije je ponovo preimenovana u Srpska akademija nauka i umetnosti SANU. Akademija je ustanovljena zakonom od 1. novembra 1886, koji je skupština izglasala, a kralj Milan Obrenović obnarodovao u Nišu. Ovaj zakon se zvao „Osnovni zakon Kraljevsko-srpske akademije” i njime je bilo određeno da prve akademike bira kralj, a da zatim akademici dalje sami biraju nove članove.

Prve akademike, njih 16 imenovao je kralj Milan 5. aprila 1887. Tada su postojala 4 odeljenja akademije, ili kako se to zvalo „stručne akademije” i svaka je na početku dobila po 4 redovna člana. Bili su to:

  • Akademija prirodnih nauka: Josif Pančić, Dimitrije Nešić, Jovan Žujović, Ljubomir Klerić
  • Akademija društvenih nauka: Čedomilj Mijatović, Milan Đ. Milićević, Ljubomir Kovačević, Panta Srećković
  • Akademija filosofskih nauka: Stojan Novaković, Milan Kujundžić, Svetislav Vulović, Svetomir Nikolajević
  • Akademija umetnosti: Ljubomir Nenadović, Matija Ban, Mihailo Valtrović, Davorin Jenko

Prvi predsednik bio je Josif Pančić, a sekretar Jovan Žujović.

Broj dopisnih članova bio je dvaput veći od broja redovnih članova. Sve članove birala je sama Akademija na osnovu obima rada i po ispravnosti, samostalnosti i savesnosti u radu. Zakonom o osnivanju S. K. A. N. pod njenu upravu potpala je Narodna biblioteka i Muzej srpskih zemalja. Od 1901 S. K. A. N. je vodila samo nadzor nad Bibliotekom, i od nje i uprave Muzeja dobijala godišnji izveštaj.

Nakon Josifa Pančića predsedničko mesto zauzeli su: Čedomilj Mijatović, M. Đ. Milićević, Jovan Mišković, Đorđe Nešić, Jovan Ristić, Sima Lozanić, Stojan Novaković, Jovan Žujović, Jovan Cvijić.

Posle punih 60 godina pod tim imenom Srpska kraljevska akademija menja ime zakonom od 30. juna 1947. godine. Pošto je promenjeno državno uređenje i nije više vladao kralj, akademija je jednostavno nazvana Srpska akademija nauka. Ovim zakonom promenjena je i struktura akademije, tako da umesto 4 stručne akademije postoje odeljenja kojih je bilo 6: prirodno matematičkih nauka, tehničkih nauka, medicinskih nauka, literature i jezika, a kasnije i jezika i književnosti, društvenih nauka i likovne i muzičke umetnosti. Akademija je od 1909. do 1952. bila smeštena u Brankovoj ulici broj 15. Ova zgrada je nažalost srušena 1963. godine.

Danas se ova najznačajnija institucija nauke i kulturne nalazi u reoprezentativnom zdanju neoklasicizma u Knez Mihajlovoj ulici u Beogradu.

Share on FacebookShare on TumblrTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on RedditPrint this pageEmail this to someone

Mistične tajne podzemnog Beograda

Podzemni Beograd poseduje preko 500 lokaliteta u koje spadaju razni tuneli, lagumi, bunkeri i rimski bunari. Postoje gradovi kojima burna prošlost nije dozvolila da pokažu utvrđenja koja su ih krasila kroz milenijume. Takve gradove je teže upoznati, ali kao što je prava lepota ona koja je prikrivena, tako je i veće zadovoljstvo otkriti je.

Karađorđeva ulica obiluje lagumima koji datiraju još od 15 veka. Turci su 1440. godine, kada je sultan Murat II opsedao Beograd, iskopali lagum ne bi li se provukli ispod bedema i braniocima došli sa leđa. Posada grada je sa suprotne strane takođe prokopala prolaz, minirala turski, i nesuđeni osvajači ostali su da leže ispod Beograda do danas. Tu su danas klubovi „Lagum” i „Andergraund”, prostori koje su Turci, a zatim i Austrijanci (uz današnju „Barutanu”, koja je tako i dobila ime) koristili kao skladišta baruta. Iz „Andergraunda” urušeni tuneli vode preko spomenika „Pobednik” sve do francuske ambasade.

Ispod Prirodno-matematičkog fakulteta nalaze se podzemni prolazi koji vode čak do obale Dunava i od Kalemegdana preko Očne klinike u ulici Džordža Vašingtona. O funkciji tih objekata se vodila rasprava još 1931. godine, ali ništa nije bilo zaključeno. U vreme Rima, u okolini Saborne crkve i Narodne banke postojali su rimski forum, zanatlijski centar i terme.

Tadašnji uslovi za život su bili odlični zbog mnogobrojnih nalazišta lignita i drugih metala i rudnika kamena. Jedan od njih je Tašmajdan (na turskom: rudnik kamena). Odatle su rimljani vadili kamen za izgradnju kuća, tvrđava i vodovoda koji je vodio iz Malog mokrog luga a dug je preko 10 kilometara. Najpoznatija beogradska pećina nalazi se baš ispod Tašmajdana i stara je oko osam miliona godina.

Tokom Drugog svetskog rata pećine su bile rezervno komandno mesto nemačkog generala Aleksandera Lera, koji je naredio bombardovanje Beograda. On je posle hapšenja 1944. otkrio jugoslovenskim vlastima tajne Tašmajdana koje su iznenadile čak i partizane. Najveća podzemna građevina je bila toliko ozbiljno projektovana i izvedena, da je u njoj moglo da boravi oko 2.000 vojnika tokom šest meseci bez potrebe da izlaze napolje. Imala je kamionske ulaze, generator za napajanje električnom energijom i više od stotinu telefonskih linija. Podzemne pećine bile su međusobno povezane hodnicima, dok su značajan deo činile spavaonice za vojnike. Nemci su dosta koristili beogradske lagume, a dobar deo ovih hodnika još uvek nije istražen. Pretpostavlja se da su neki nastali upravo u periodu nemačke okupacije.

Putopisac Feliks Kanic 1860. godine pominje da je u tašmajdanskim pećinama, u slučaju potrebe, moglo da bude sklonjeno 150 volovskih zaprega sa hranom!

Neki od ovih tunela ostali su prekriveni velom tajne i pitanje je da li će i kada biti otkriveni. Jedno je sigurno, Beograd, kao i svaka prava metropola čuva ispod sebe misterije dostojne pravog avanturističkog romana, čekajući na nekog Roberta Langdona da ih pronađe i podeli sa nama.

Share on FacebookShare on TumblrTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on RedditPrint this pageEmail this to someone